Người mình có lối chê rất riêng: không mắng thẳng, chỉ kể ra một cảnh trái khoáy rồi để người nghe tự cười. Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng là một câu như thế. Bảng vàng chưa có tên, sách đèn còn dở, mà giọng đã trịch thượng với cả vùng.
Nghĩa đen: ông nghè, hàng tổng và một chữ “đe”
Muốn hiểu câu này phải biết vài chữ cũ. Ông nghè là cách dân gian gọi người đỗ tiến sĩ thời khoa cử — đỉnh cao của việc học, cả vùng có khi nhiều năm mới được một người.
Hàng tổng là cả tổng, tức nhiều làng xã gộp lại. “Đe hàng tổng” là lên giọng răn đe, doạ nạt cả một vùng rộng chứ chẳng riêng ai. Chữ đe đắt lắm: không phải khoe, không phải kể công, mà là ra oai, tỏ ra mình có quyền bắt người khác phải sợ.
Ghép lại thành bức tranh anh học trò còn đang ôn thi, chưa biết đỗ trượt ra sao, đã đi lại nghênh ngang, ăn nói kẻ cả với hàng xóm như thể mũ áo sẵn trên đầu. Trái khoáy ở chỗ cái quyền anh ta đem ra dùng vốn chưa hề có.
Nghĩa bóng: ra oai bằng thứ mình chưa có
Câu này chê thói kiêu ngạo non, thứ kiêu ngạo dựng trên một điều còn chưa thành. Người mắc tật ấy sống bằng cái tương lai mình tưởng tượng: sắp được cất nhắc, sắp ký được món lớn, sắp vào được trường tốt. Rồi cư xử với người xung quanh đúng theo cái vai mình chưa có.
Các cụ cười thói ấy vì hai lẽ. Một là việc đời khó lường, cái gì chưa xong đều có thể hỏng; trót ra oai rồi mà trượt thì bẽ mặt gấp bội. Hai là ở thái độ: chưa có gì đã coi thường người ta, thì cái quyền kia sinh ra chẳng phải để giúp ai, chỉ để thoả cái tôi.
Nói cho rõ: câu này không chê ai tự tin, cũng chẳng cấm ai mơ lớn. Có chí mà vẫn nhã nhặn thì không ai nỡ trách. Cái bị chê nằm trọn trong chữ đe.
Bài học và chuyện hôm nay
Trước hết, để việc làm đi trước lời nói. Việc chưa xong thì lời hứa hẹn, giọng kẻ cả đều là vay mượn. Việc thành rồi thì chẳng cần nói ai cũng biết.
Sau nữa, hãy để ý cách mình đối đãi với người ta trên đường đi lên. Những người gặp lúc còn hàn vi lại chính là người nhớ rất lâu cái giọng mình dùng với họ hôm nay. Ở chỗ làm, hay gặp nhất là người vừa nghe phong thanh mình sắp được cất nhắc đã đổi giọng với đồng nghiệp. Quyết định có thể thay tới phút chót, ấn tượng xấu thì ở lại rất lâu.
Trong nhà cũng vậy: đứa trẻ học khá mà quen chê bạn kém là đang tập đúng cái tật này. Uốn lúc nhỏ thì dễ, để lớn rồi sửa rất khó.
Mấy câu cùng ý
- Chưa học bò đã lo học chạy — nóng vội bỏ qua bước căn bản thì khó đi xa.
- Thùng rỗng kêu to — bên trong càng trống, tiếng bên ngoài càng lớn.
- Ếch ngồi đáy giếng — tầm nhìn hẹp lại tưởng mình đã thấu hết.
- Trứng khôn hơn vịt — chưa từng trải mà đòi dạy khôn người đi trước.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng gắn với người thật nào. Nay không còn ông nghè, chẳng còn hàng tổng, cái tật thì chỉ thay áo. Cứ nghe như một lời để tham khảo, tuỳ người tuỳ lúc mà soi lại mình, đừng vội đem ra gán cho ai.
