Người xưa tả người bằng màu, có khi chỉ hai màu là đủ. Chưa đánh được người mặt đỏ như vang, đánh được người rồi mặt vàng như nghệ — đỏ rồi vàng, trước rồi sau, cái đáng cười lẫn cái đáng ngẫm đều nằm gọn giữa hai màu ấy.
Nghĩa đen: hai sắc mặt trong một cơn nóng
Vang là thứ gỗ cho màu đỏ, các cụ dùng để nhuộm. Nói đỏ như vang là đỏ gay, đỏ bừng cả mặt. Nghệ cho màu vàng úa, nên vàng như nghệ là vàng bệch, cái vàng của người mất hồn vía.
Vế đầu là lúc cơn giận đang lên. Máu dồn lên mặt, tiếng nói to, tay chân đã sẵn. Trong đầu chỉ còn mỗi ý phải cho người ta một trận, chẳng còn chỗ nào để nghĩ tới ngày mai.
Vế sau là lúc mọi chuyện đã rồi. Ra tay xong, cơn giận rút đi nhanh y như lúc nó ập tới, còn đọng lại là nỗi sợ. Sợ người ta thương tích, sợ làng xóm chê cười, sợ phải đền. Mặt vì thế mà tái đi, vàng bệch như củ nghệ. Đặt hai vế cạnh nhau mới thấy: cơn hung hăng thì ngắn, mà cái đuôi nó kéo theo thì dài.
Nghĩa bóng: hung hăng chỉ là lớp vỏ mỏng
Các cụ không khen anh đỏ mặt ở vế đầu là gan dạ. Ngược lại. Người thật có gan thì tính trước rồi dám chịu; kẻ chỉ mạnh miệng lúc nóng thì vừa gây xong đã run.
Cái bị cười không phải là sợ, vì biết sợ hậu quả là chuyện thường tình. Cái bị cười là trật tự ngược đời: lẽ ra sợ trước khi làm, đằng này làm trước rồi mới sợ. Nỗi sợ đến muộn thì chẳng đỡ được gì nữa.
Vì thế câu này dùng rộng ra cho mọi việc bốc đồng, chứ chẳng riêng chuyện đánh nhau. Hùng hổ bỏ việc trong cơn tự ái, nhắn một câu nặng lời lúc đang bực, trót hứa liều giữa đám đông rồi về nhà mất ngủ — đều là đi từ màu vang sang màu nghệ cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, hãy để nỗi sợ đến sớm hơn hành động. Chỉ cần dừng đủ lâu để hình dung mai mình phải dọn những gì, phần lớn cơn bốc đồng sẽ tự nguội. Ngoài đường, một va quệt nhỏ cũng đủ khiến hai người xuống xe đỏ mặt với nhau, rồi kết bằng hai gương mặt vàng bệch ngồi viết tường trình.
Sau nữa, sức mạnh thật không nằm ở chỗ to tiếng. Ở chỗ làm, cơn nóng thường không thành nắm đấm mà thành tin nhắn. Soạn xong cứ để đấy, mười phút sau đọc lại rồi hãy gửi. Trong nhà cũng vậy: trẻ con lớn lên giữa tiếng quát tháo sẽ tưởng quát tháo là cách giải quyết mọi việc. Còn lỡ rồi thì nhận, đừng trốn.
Mấy câu cùng ý, và đôi lời về câu này
- Miệng hùm gan sứa — nói thì dữ mà lòng thì nhát.
- Anh hùng rơm — cái oai bốc lên nhanh, tắt cũng nhanh.
- Cả giận mất khôn — cơn giận lấy mất khả năng suy xét.
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn một câu giữ lại được nhiều thứ.
Câu này là lời truyền miệng trong dân, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng gắn với chuyện có thật nào. Cứ nghe như một lời để tham khảo, tuỳ người tuỳ lúc mà soi lại, đừng đem dán nhãn cho ai.
