Nghe câu chữ tác đánh chữ tộ là đã thấy buồn cười. Câu này sinh ra thời người ta còn học chữ Hán, nhưng cái nó chê thì đời nào cũng gặp: học lơ mơ, biết nửa vời, rồi nhầm cái nọ ra cái kia.
Nghĩa đen: hai chữ giống nhau đến mức lẫn
“Tác” và “tộ” là tên hai chữ Hán. Tác nghĩa là làm. Tộ mang nghĩa phúc lộc, ngôi vị. Viết ra thì phần bên phải hai chữ giống nhau, chỉ khác cái bộ đứng bên trái. Người học chưa chắc tay, mắt nhìn không kỹ, đọc chữ nọ ra chữ kia là chuyện thường.
Chữ “đánh” ở đây hiểu theo lối đánh tráo, đánh lẫn. Cả câu nghĩa là: đọc chữ tác mà lại tưởng chữ tộ. Sai một nét trên mặt giấy thôi, mà đọc lên thì câu văn thành vô nghĩa, có khi thành nực cười.
Dân gian còn nói dài hơn: “chữ tác đánh chữ tộ, chữ ngộ đánh chữ quá”.
Nghĩa bóng: cái dốt của người tưởng mình đã biết
Câu này dùng để cười người học không đến nơi đến chốn, hiểu sai mà cứ đinh ninh mình hiểu đúng. Nó không nhằm vào người chưa từng học, mà nhằm vào người học dở dang rồi đem cái dở dang ấy ra dùng.
Chỗ sâu là ở đấy. Người không biết thì còn hỏi, còn dè dặt. Người biết nửa vời thì nói chắc như đinh đóng cột, nên gây hại nhiều hơn. Một chữ đọc sai làm lệch cả câu, một câu lệch nghĩa làm hỏng cả việc.
Bài học và chuyện hôm nay
Sai ở gốc thì càng đi càng lệch. Nhận nhầm mặt chữ là hỏng ngay bước đầu, dựng gì lên sau đó cũng hỏng theo mà chẳng biết hỏng vì đâu. Lại thêm điều này: biết nửa vời nguy hơn không biết. Không biết thì người ta còn tra, còn hỏi. Biết nửa vời thì người ta bắt tay làm luôn.
Ngày nay chẳng mấy ai đọc chữ Hán, nhưng cái nhầm kiểu ấy thì gặp suốt. Đọc lướt tờ giấy rồi hiểu ngược một dòng. Nghe loáng thoáng một tin rồi kể lại thành chuyện khác hẳn. Đọc mỗi cái tiêu đề rồi tưởng đã nắm cả bài, ấy chính là đọc chữ tác ra chữ tộ thời nay. Chịu khó dừng một nhịp mà rà lại, nhất là ở chỗ mình từng nhầm một lần, thế là tránh được phần lớn.
Mấy câu cùng ý, và đôi lời về câu này
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — chưa chắc thì im mà nghe, đừng vội tỏ ra thông thạo.
- Nói có sách, mách có chứng — nói gì cũng phải có chỗ dựa, đừng nói theo trí nhớ mù mờ.
- Thầy bói xem voi — nắm một mảnh mà tưởng đã hiểu cả con voi.
- Sai một ly đi một dặm — cái lệch nhỏ lúc đầu dẫn tới cái lệch rất lớn về sau.
Không rõ câu này có từ bao giờ, cũng chẳng gán được cho ai. Đây là lời truyền miệng, ông bà nói lại cho con cháu nghe cho dễ nhớ. Cứ xem như một lời để tham khảo, có chỗ đúng có chỗ phải tuỳ thời mà soi lại, đừng lấy làm thước đo đem ra chê bai ai.
