Chiều tối đứng ngoài sân, nhìn về phía đông thấy chớp loé liên hồi, người xưa liền bảo nhau: chớp đông nhay nháy, gà gáy thì mưa. Một câu bốn nhịp, gọn thế thôi, mà dặn được cả việc trời sắp làm lúc gần sáng.
Nghĩa đen: chớp phía nào, mưa lúc nào
Chớp là ánh sáng loé lên trên nền trời khi có giông. Câu này không nói chớp chung chung. Nó chỉ rõ hai điều: chớp ở phía đông, và chớp kiểu nhay nháy.
“Nhay nháy” là loé liên tục, lúc mờ lúc tỏ, thường không nghe rõ tiếng sấm. Thấy ánh mà không nghe tiếng thì cơn giông ấy còn ở xa. Chưa tới ngay, nhưng nó có thật.
“Gà gáy” là cái đồng hồ của làng quê thuở chưa có đồng hồ, chỉ quãng cuối đêm về sáng. Nói “gà gáy thì mưa” tức là ước chừng mưa còn cách vài canh giờ nữa. Nghe câu ấy, người ta không chỉ biết sắp mưa, mà còn biết mưa vào quãng nào. Chỗ có ích của câu nói nằm cả ở đấy.
Người xưa dặn gì sau chuyện thời tiết
Cái hay nằm ở khoảng trống giữa cái chớp và hạt mưa. Nhìn thấy chớp rồi, còn mấy canh giờ để xoay xở: thóc ngoài sân thì cào vào, củi ngoài hiên thì che lại, mái dột thì kê sẵn cái chậu.
Ngẫm ra việc gì cũng vậy. Chuyện lớn hiếm khi ập xuống mà không báo trước; nó thường loé lên một cái rất mờ ở đằng xa. Khách quen bỗng chậm trả lời, tháng nào tiền chợ cũng nhích lên một chút, đứa con đang ngoan bỗng lầm lì ít nói — chớp đã nhay nháy ở chân trời rồi đấy. Để ý sớm thì gỡ còn nhẹ, đợi mưa ướt mái mới trở dậy thì đã muộn.
Cũng nên nhớ người xưa nói “thì mưa” chứ không nói chắc trăm phần. Lo trước mà vẫn để ngỏ chuyện trời không mưa, ấy là cách ăn ở phải phép với những việc mình không nắm hết.
Mấy câu cùng một lối nhìn trời
- Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy — cũng lấy hướng đông làm dấu, nhưng là mây kéo ban ngày, mưa ập tới rất nhanh.
- Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm — nhìn con vật mà đoán trời.
- Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa — ngẩng đếm sao đêm để liệu chuyện hôm sau.
- Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ — màu ráng trời báo gió lớn, nhắc nhau chằng chống nhà cửa.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của nhà nông, không rõ có từ bao giờ, cũng không gán được cho ai. Hướng gió hướng mưa mỗi vùng mỗi khác, nên câu này đúc từ trời đất một vùng chứ không phải phép chung cho cả nước. Có đêm trúng, có đêm trật. Cứ xem như một lời nhắc để tham khảo, tuỳ thời tuỳ chỗ mà soi lại, đừng coi là điều chắc chắn.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
