Ca dao mình có lắm lời than của người vợ. Nhưng có lời than nghe xong lại phải bật cười, vì cách nói thật thà quá mà hình ảnh thì cụ thể quá.
Chồng người đi ngược về xuôi
Chồng em ngồi bếp sờ đuôi con mèo
Nghĩa đen: hai bức tranh đặt cạnh nhau
Vế trên vẽ một người đang đi. Đi ngược về xuôi là lối nói quen chỉ chuyện đi lại khắp nơi: ngược là lên phía núi, xuôi là về phía đồng bằng. Người đi ngược về xuôi là người buôn bán, làm thuê, đi tìm việc ở xứ khác — người có việc để làm và có chỗ để đến.
Vế dưới vẽ một người ngồi yên. Cái xó bếp nhà quê xưa là chỗ tối nhất, ám khói nhất. Sờ đuôi con mèo mới là chi tiết đắt nhất: con mèo vốn hay nằm cạnh bếp cho ấm, người chồng ngồi đó chẳng làm gì, việc duy nhất trong tay là vuốt cái đuôi mèo cho hết ngày.
Người xưa không dùng một chữ nào để chê. Không "lười", không "vô tích sự". Chỉ đặt hai bức tranh cạnh nhau rồi để người nghe tự so.
Nghĩa bóng: lời trách mà lại buồn cười
Đây là lời của người vợ. Giọng không phải giọng căm giận, mà là giọng tủi và trách — cái tủi khi ngó sang nhà hàng xóm rồi ngoảnh lại nhà mình. Chữ chồng người đặt ngay đầu câu đã lộ ra chỗ bắt đầu của nỗi niềm: sự so bì.
Nhưng bên dưới lời than là một tiếng cười, cười vì cái chi tiết sờ đuôi con mèo vừa vô nghĩa vừa dễ hình dung. Nếu chị vợ nói "chồng em chẳng làm gì cả" thì câu ca dao đã chết từ lâu.
Cái bị cười là kiểu người có sức mà không chịu dùng, để mặc gánh nặng lên vai người khác — chứ không phải người kém may hay người ốm đau. Cũng nên đọc với một chút công bằng: xưa phải đi xa mới được coi là làm ăn. Cái bài ca dao chê thật ra không phải ở nhà, mà là ngồi không.
Bài học và chuyện đời nay
Cái chịu khó là thứ người trong nhà nhìn thấy trước tiên. Chị vợ không đòi chồng phải giàu, chỉ mong chồng bước ra khỏi xó bếp. Thứ làm người ta nản không phải là nghèo, mà là cảm giác chỉ mình mình cố.
So bì là con dao hai lưỡi: có khi thành cái đà để cố, nhưng ngày nào cũng đem chồng mình đặt cạnh chồng người thì chỉ còn lại vị đắng cho cả hai. Người xưa ghi lời than ấy như một chuyện có thật của lòng người, chứ không phải để bảo mình bắt chước.
Ai đang mang tâm trạng của chị vợ ấy thì thay vì than, hãy nói thẳng điều mình mong: một khoản đóng góp, một phần việc nhà. Lời trách chung chung chỉ làm người kia thu mình thêm. Còn ai đang ngồi ở xó bếp thì nhớ rằng sự vắng mặt của mình không bao giờ vô hình — người bạn đời có thể không nói suốt nhiều năm, nhưng cái mệt thì tích lại từng ngày.
Mấy câu cùng ý
- Ăn không ngồi rồi — gọi thẳng cái cảnh có miệng ăn mà không có tay làm.
- Há miệng chờ sung — ngồi trông vận may rơi xuống thay vì tự đi tìm.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — chịu làm thì có ăn, buông tay thì đói.
- Đứng núi này trông núi nọ — nhắc lại chính cái nết so bì nhà mình với nhà người.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng ở làng quê, không rõ ai đặt, không biết có từ đời nào; có nơi hát nhẹ hơn thành "vuốt đuôi con mèo". Nghe cho vui và ngẫm cái ý siêng năng thì được, còn lại cứ coi là chỗ tham khảo.
Chỗ đã khác xưa nằm ngay ở cái thước đo. Ngày trước hễ thấy người đàn ông quanh quẩn ở nhà là cả xóm cho là hỏng, ai đi biệt tăm mấy tháng thì được khen là biết lo. Bây giờ nhiều người ngồi ngay trong nhà mà vẫn nuôi được cả gia đình, lại có người bỏ việc ngoài để ở nhà trông con cho vợ đi làm. Nên câu này chỉ hợp để chê cái ngồi không, chứ đem đo ai chăm ai lười bằng chuyện đi hay ở thì trật.
