Có câu ca dao chỉ cần đọc lên là thấy cả một thái độ sống: "Chồng em áo rách em thương, chồng người áo gấm xông hương mặc người". Người vợ trong câu ấy không than nghèo, không tủi thân — chị chỉ nói dứt khoát mình đứng về phía ai.
Nghĩa đen: áo rách với áo gấm
Câu dựng lên hai tấm áo đối nhau. Áo rách là áo cũ, sờn, vá víu — áo của người quanh năm làm lụng, không dư mà sắm sửa. Còn gấm là thứ vải quý, dệt hoa, xưa chỉ nhà khá giả mới có.
Ba chữ xông hương đẩy lên một bậc nữa: ướp thơm áo quần bằng khói trầm là nếp của nhà quyền quý. Không chỉ giàu, mà giàu có phong lưu, đi đến đâu người ta cũng ngoái nhìn.
Đặt cạnh nhau thì phần thiệt rõ ràng thuộc về người vợ đang nói. Nhưng đúng lúc ấy chị dùng hai chữ đắt nhất bài: mặc người — kệ, chuyện của người ta.
Nghĩa bóng: thương người chứ không thương tấm áo
Ý chính là cái đáng quý của người bạn đời không nằm ở thứ khoác trên người. Áo rách hay áo gấm chỉ là lớp vỏ; cái chị thương là con người bên trong tấm áo ấy.
Sâu hơn là chuyện không đem mình ra so. Nhiều nhà khổ không phải vì thiếu, mà vì cứ ngó sang nhà bên rồi thấy mình thua. Người vợ trong câu chặn đứng cái nết ấy bằng hai chữ "mặc người": chị không cãi rằng chồng người ta sang hơn, chỉ không lấy cái đó ra đo nhà mình.
Bài học và chuyện đời nay
So bì là thứ ăn cắp cái vui của người ta. Bao giờ cũng có người giàu hơn, khéo hơn, chiều vợ hơn; lấy người khác làm thước thì không bao giờ đủ.
Thương một người là thương cả cái lúc người ta xuống. Ai rồi cũng có đận thất nghiệp, thua lỗ, ốm đau. Tấm áo rách chính là những đận ấy, và cách mình cư xử lúc đó quyết định cái nhà có bền hay không.
Ngày nay "áo gấm xông hương" hiện ra dưới dạng khác: ảnh đi chơi xa, nhà mới, xe mới, những lời khoe khéo trên mạng. Mình đang đem đời thật của mình đọ với phần đẹp nhất trong đời người khác — cuộc đọ ấy không công bằng ngay từ đầu.
Rất cụ thể: bỏ hẳn câu "anh nhìn chồng người ta kìa", "em xem vợ người ta kìa". Câu ấy chẳng tạo ra động lực, chỉ tạo ra vết thương. Muốn người kia đổi thì nói thẳng điều mình mong. Lúc túng bấn thì cùng nhau tính đường xoay, và đừng hạ thấp người bạn đời trước mặt con cái.
Mấy câu cùng ý
- Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon — cái vui nằm ở sự thuận hoà.
- Của chồng công vợ — thứ gì trong nhà cũng có phần của cả hai.
- Xấu chàng hổ ai — chê bai người bạn đời trước người ngoài thì mình cũng mang tiếng.
- Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn — đồng lòng thì việc khó mấy cũng qua.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không biết có từ đời nào; có nơi hát là "chồng ta áo rách ta thương". Nghe cho thấm cái tình thì được, còn lại chỉ nên coi là chỗ tham khảo.
Chỗ nay đã khác nằm ngay ở chữ "mặc người". Xưa cả xóm cùng nghèo, chị vợ chỉ phải ngó sang một hai nhà, nhịn cái so bì ấy còn dễ. Nay mở điện thoại ra là hàng trăm cái áo gấm chạy qua mắt mỗi ngày, bảo "mặc người" một câu là xong thì chẳng nổi. Lại có nhà đem câu này ra bắt một bên mãi bằng lòng với cảnh túng, còn bên kia cứ ngồi yên vì biết đằng nào cũng được thương. Ca dao khen cái tình thuỷ chung, chứ không cho ai cái quyền ỷ vào lòng thương của người bạn đời.
