Câu chồng ăn chả, vợ ăn nem thường được nhắc với giọng nửa đùa. Nhưng nhìn kỹ cách người xưa đặt hai vế cạnh nhau thì thấy đây là một nhận xét khá lạnh về chuyện xảy ra khi lòng tin trong một nhà đã vỡ.
Nghĩa đen: chả với nem, hai món ngang nhau
Chả và nem đều làm từ thịt, đều thuộc hàng ngon trong mâm cỗ, khác nhau ở cách làm chứ không hơn kém nhau về giá. Cái ngang nhau ấy là cố ý. Dân gian lấy hai món đồng hạng, để bảo rằng việc hai người làm là như nhau, chẳng ai có quyền trách ai.
Chữ ăn thì không hiểu theo nghĩa đen. Tiếng mình vốn hay mượn chuyện ăn uống để nói chuyện tình cảm ngoài luồng — "ăn vụng", "ăn nem" đều theo lối ấy.
Nghĩa bóng: cái vòng trả đũa
Câu này tả một vòng trả đũa. Một người phụ bạc trước, người kia biết được rồi đáp lại bằng đúng cái việc ấy — không phải vì muốn, mà vì đau và muốn cho người kia nếm lại cái đau đó.
Ông bà không khen chuyện này. Giọng câu tục ngữ chê cả hai phía, và nó chỉ ra cái kết: khi cả hai cùng làm một việc như nhau thì cái nhà chẳng còn gì để giữ. Đòn trả đũa không lấy lại được lòng tin đã mất, chỉ làm vết rách rộng thêm.
Có một tầng nữa. Xã hội xưa đặt hai cái thước lệch nhau: người chồng đi lại bên ngoài thì được xuê xoa, người vợ chỉ mang tiếng thôi đã bị cả làng lên án. Câu này, bằng cách xếp "chả" ngang với "nem", đã lặng lẽ dẹp cái thước lệch ấy: sai thì sai cho cả hai.
Bài học và chuyện đời nay
Trả đũa không chữa được gì. Người bị phụ hay tin rằng để người kia cũng đau như mình thì mọi chuyện sẽ huề. Thực ra sau khi cả hai cùng sai thì chẳng ai còn chỗ đứng để nói phải trái, chỉ còn lại sự khinh nhau. Cái nhà chỉ đứng được khi hai người chịu chung một luật: cùng rõ ràng, cùng giữ chừng mực, cùng chịu trách nhiệm.
Phần lớn đổ vỡ không bắt đầu từ một quyết định lớn, mà từ những khoảng trống nhỏ dồn lại: thôi kể cho nhau nghe chuyện trong ngày, thôi hỏi han, rồi mỗi người tự đi tìm chỗ khác để được nghe. Đi đâu, với ai, mấy giờ về thì nói trước — tự mình rõ ràng khác hẳn việc soi điện thoại nhau.
Nếu chuyện chẳng may đã xảy ra thì có ba đường, không đường nào là trả đũa: nói thẳng với nhau xem còn sửa được không; nhờ người có nghề đứng giữa; hoặc thôi nhau cho đàng hoàng. Và đừng lôi con vào, đừng bắt chúng đưa tin hay ngồi nghe kể tội cha mẹ.
Mấy câu cùng ý
- Ăn miếng trả miếng — đúng cái vòng trả đũa mà câu trên tả lại.
- Có mới nới cũ — chê thói quay lưng với người đã gắn bó lâu năm.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — mất tin một lần thì chuyện sau đều khó.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, không biết có từ đời nào, cũng có người đọc thành "ông ăn chả, bà ăn nem". Cứ xem là chỗ tham khảo, đúng sai còn tuỳ chuyện, tuỳ thời.
Có chỗ nay đã khác hẳn. Ngày trước, câu này gần như là lời cả xóm dùng để xử một cái nhà: nói ra là hai bên coi như huề, rồi ai nấy nín nhịn sống tiếp cho khỏi mang tiếng bỏ nhau. Bây giờ người ta không coi đó là huề nữa: hai cái sai vẫn là hai cái sai.
