Sắp giao việc lớn cho ai đó, người mình hay buông một câu: chọn mặt gửi vàng. Bốn chữ, chẳng giải thích gì thêm, mà ai nghe cũng hiểu ngay chuyện đang bàn hệ trọng cỡ nào.
Nghĩa đen: vàng trao ai thì phải nhìn kỹ người ấy
Vàng là thứ của gọn nhẹ mà đáng giá nhất trong nhà. Người làm ruộng dành dụm cả đời có khi được vài chỉ, cất kỹ phòng lúc ốm đau, cưới hỏi, mất mùa.
Xưa không có nhà băng, không két sắt. Phải đi xa, hay nhà cửa không chắc, người ta nhờ bà con thân tín hoặc người có tiếng trong làng giữ hộ. Trao vàng là đặt cả vốn liếng đời mình vào tay người khác, không giấy tờ, không thế chấp, chỉ có lời hứa. Nên trước khi trao phải "chọn mặt" — ngó tư cách, ngó tiếng tăm, ngó cách ăn ở của người ta.
Nghĩa bóng: trao gì cũng phải xem người
Nay chẳng mấy ai gửi vàng cho hàng xóm giữ, nhưng câu này vẫn dùng đều, vì "vàng" đã rộng ra thành mọi thứ đáng giá mà mình phải giao cho người khác: một khoản góp vốn, một cái ghế quản lý, một công trình, một chuyện riêng trong nhà.
Cốt lõi nằm ở chữ chọn. Câu này không xui mình nghi ngờ tất cả, cũng không bảo ôm khư khư lấy một mình; nó thừa nhận rằng ai cũng buộc phải trao đi, chuyện chỉ là trao cho ai. Và nó đặt phần trách nhiệm vào người trao: gửi nhầm rồi mất của thì khâu chọn vốn là việc của mình.
Bài học và chuyện đời nay
Nhiều người trao gửi theo cảm tính: thấy nói năng dễ nghe, thấy quen đã lâu là tin. "Chọn mặt" cho đủ nghĩa là xem cả quá trình: người ấy giữ lời trong việc nhỏ chưa, lúc bất lợi thì xử sự ra sao, người từng làm ăn cùng nói về họ thế nào.
Việc càng lớn thì càng phải chọn kỹ. Mua cái xe thì đi xem cả tháng, mà chọn người hùn vốn có khi quyết ngay trong một bữa cơm. Với khoản lớn, giấy trắng mực đen không hề chọi với lòng tin — nó chỉ đỡ cho cả hai khỏi phải đem lòng tin ra thử quá mức.
Trong nhà, "vàng" nhiều khi là chuyện riêng. Kể hết chuyện gia đình với người mới quen vài tuần là gửi vàng mà chưa kịp chọn mặt.
Mấy câu cùng ý
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — cùng một nết cân nhắc trước khi gắn bó với ai.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn biết người thì cần thời gian, đừng vội.
- Chim khôn chọn cành mà đậu — biết chọn chỗ nương là dấu hiệu của người khôn.
- Nuôi ong tay áo — cái giá của việc trao gửi nhầm người ngay trong nhà mình.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ đời nào, ai đặt ra trước, nên chỉ nên coi là chỗ tham khảo.
Chỗ khác xưa rõ nhất nằm ngay ở hai chữ "chọn mặt". Ngày trước cả làng biết mặt nhau, nhìn nếp ăn ở mấy chục năm là đoán ra người. Bây giờ phần lớn việc lớn lại làm với người mình chưa gặp bao giờ, chỉ thấy cái tên trên màn hình. Cái "mặt" thời nay phải đọc bằng thứ khác: giấy tờ, hợp đồng, chuyện làm ăn cũ. Ai cứ tin vào tướng mặt dễ coi với giọng nói ngọt thì làm đúng câu tục ngữ mà lại dễ mất của nhất.
