Người Việt có lời dặn rất ngắn mà theo người ta gần như suốt đời: Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở. Câu này không doạ nạt ai, chỉ nhắc một điều mà sống đủ lâu rồi ai cũng phải gật: mình hôm nay phần lớn là do những người mình ngồi cùng và cái chỗ mình sống mỗi ngày.
Nghĩa đen: hai lần chữ "chọn"
Câu có hai vế cân nhau, vế trước nói chuyện người, vế sau nói chuyện chỗ. Chữ nặng nhất là chữ chọn, lặp lại hai lần — tức là cân nhắc, so đo rồi lấy cái này bỏ cái kia. Ông bà không nói "ở đâu mà chẳng được".
"Bạn mà chơi" là người ăn cùng mâm, đi cùng đường, kể cho nhau nghe chuyện riêng. "Nơi mà ở" là xóm làng, mảnh đất dựng nhà, chỗ con cái mình lớn lên. Ngày trước hai việc ấy gần như định đoạt cả đời một người: dời làng là chuyện tày đình, còn bạn thì gắn nhau từ hồi chăn trâu tới lúc bạc đầu.
Nghĩa bóng: chỗ mình sống lặng lẽ nặn ra mình
Người ta ít khi đổi vì một bài giảng, mà đổi rất nhanh vì những gì nhìn thấy hằng ngày. Ngồi mãi với người hay than, mình cũng thấy đời toàn chuyện đáng than. Chơi lâu với người chăm, mình thấy ngứa ngáy khi để việc dở dang. Cái ngấm ấy không ai ép, nên càng khó đề phòng.
Vì vậy ông bà mới đặt chuyện chọn bạn ngang với chuyện chọn chỗ ở. Câu này không dạy khinh ai, không chia người sang kẻ hèn; nó chỉ nhắc rằng mình có phần trách nhiệm với những thứ mình để cho ngấm vào đời mình.
Bài học và chuyện đời nay
Chọn bạn thật ra là chọn cái thước mình sẽ dùng để đo mình. Nhóm mình chơi mà coi việc thất hứa là thường thì mình cũng thấy thất hứa chẳng sao. Ngồi giữa những người trọng chữ tín thì lỡ hẹn một lần đã thấy áy náy. Nhưng "chọn" không phải là kén cá chọn canh hay quay lưng với người khó. Người nên tránh không phải người nghèo, người vụng, mà là người hay lừa lọc, hay kéo người khác xuống, hay rủ rê làm bậy.
Ngày nay ít ai còn chọn làng để dựng nhà, nhưng "nơi mà ở" đã rộng hơn xưa: chỗ làm, lớp học, hội nhóm, và cả những trang mình mở ra xem mỗi tối. Người trẻ đi xin việc, ngoài đồng lương, nên ngó xem người trong đó đối với nhau ra sao — chính họ là chỗ mình sống tám tiếng mỗi ngày. Bỏ theo dõi một trang chỉ toàn gieo cãi vã cũng là một cách chọn nơi mà ở.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai nói đầu tiên, cũng chẳng gắn với chuyện lịch sử nào. Cứ xem là kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ đúng, có chỗ nay đã lệch.
Chỗ lệch dễ thấy nhất nằm ở vế "chọn nơi mà ở". Xưa ai dời đi nơi khác thường bị coi là bỏ gốc, nên chữ "chọn" gần như chỉ dùng được một lần trong đời. Nay con cái đi học xa, đi làm xa là chuyện thường, có nhà mỗi người một tỉnh mà vẫn thuận hoà. Cái còn dùng được là ý để tâm mà chọn; còn ý ở đâu thì bám riết chỗ đó thì nay áp vào nhiều nhà đã không còn hợp.
