Ca dao ta có nhiều câu nói về tình mẹ, nhưng ít câu nào cụ thể đến mức đọc lên là thấy cảnh trước mắt như câu chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn. Chẳng có chữ nào hoa mỹ, chỉ tả chỗ nằm của hai mẹ con trên một manh chiếu.
Nuôi con chẳng quản chi thân,
Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn.
Nghĩa đen: một manh chiếu và một đêm dài
Ngày trước mẹ con nằm chung trên chiếu, không tã giấy, không tấm lót chống thấm. Trẻ nhỏ đêm nào cũng tè dầm, chỗ nằm ướt một mảng. Giữa đêm không thay chiếu được, cũng chẳng có chỗ nào khác để dời sang, mẹ làm việc duy nhất có thể làm: xê người ra nằm đè lên chỗ ướt, đẩy con sang phần chiếu còn khô.
Vế đầu nuôi con chẳng quản chi thân nói rõ cái bụng của việc ấy: không nghĩ đến thân mình nữa. Mẹ nằm chỗ ướt suốt đêm, sáng ra vẫn dậy đi làm đồng. Mà không phải một lần, là hàng trăm đêm.
Nghĩa bóng: thương con lặng lẽ, chẳng đòi hỏi gì
Cái hay của câu ca dao là nó chọn một việc không ai trông thấy. Đổi chỗ nằm giữa đêm thì có ai chứng kiến đâu, đứa trẻ đang ngủ, sau này cũng chẳng nhớ. Mẹ làm không phải để được biết ơn, chỉ vì bà không chịu nổi khi con nằm chỗ ướt.
Mẹ có cho con thêm cái gì đâu, bà chỉ đổi chỗ. Trong cảnh nghèo, khi chẳng còn gì để cho, người ta vẫn còn một thứ trao đi được, ấy là sự chịu đựng thay. Câu ca dao còn ngầm một ý nữa: hy sinh lớn của cha mẹ hầu như đều xảy ra lúc con chưa đủ lớn để nhớ, nên lòng biết ơn trong nhà phải được kể lại chứ không tự nhiên mà có.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết đọc tình thương nằm ở đâu. Người mình ít nói lời yêu thương, nên con cái phải học nhìn qua việc làm: miếng ngon phần con, cái áo cũ mẹ mặc thêm vài năm, chuyến đi chơi bố lấy cớ mệt để ở nhà cho đỡ tốn.
Kế đến, thương con cũng cần tỉnh. Nhường chỗ khô cho con là phải, nhưng hy sinh tới mức kiệt sức thì rốt cuộc con cũng chịu thiệt vì có một người mẹ mệt mỏi và hay tủi.
Sau nữa, chớ biến sự hy sinh thành món nợ. Câu ca dao đẹp chính vì người mẹ trong đó không kể công. Cha mẹ cứ nhắc lại những gì mình đã chịu để đòi con nghe lời thì việc đẹp kia hoá thành khoản nợ. Còn với người làm con, việc cụ thể nhất là hỏi cha mẹ về những năm mình còn bé, mà nên hỏi sớm, khi các cụ còn nhớ rõ.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, hát trong lời ru khắp nơi, mỗi vùng đọc trệch đôi chữ, không rõ ai đặt ra. Cứ nghe như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Đời nay chẳng ai phải nằm chiếu ướt nữa, cũng đừng lấy câu này ra đo xem ai thương con nhiều hơn ai. Nghe rồi tự soi lại nhà mình mà liệu.
