Nhà nào nuôi chó nuôi mèo cũng thuộc câu này. Chó treo mèo đậy — bốn chữ, gọn như lời dặn với theo lúc bước chân ra khỏi bếp.
Nghĩa đen: giữ miếng ăn trong bếp
Ngày trước làm gì có tủ lạnh. Cơm canh nấu xong để trên chõng, trên chạn, mà trong nhà lúc nào cũng có con chó nằm gầm giường, con mèo rình trên mái bếp.
Ông bà nhìn mãi rồi rút ra: sợ chó thì treo, sợ mèo thì đậy. Con chó không trèo được, chỉ với tới cái gì trong tầm mõm, nên treo cái giỏ lên xà nhà là yên. Con mèo thì trèo giỏi, nhảy lên nóc chạn nhẹ như không, treo cao chẳng ăn thua; với nó phải úp lồng bàn, đậy vung cho kín miệng nồi.
Làm ngược lại thì hỏng. Treo cao để tránh mèo khác nào dọn sẵn mâm mời nó.
Nghĩa bóng: chặn đúng đường nó vào
Ra khỏi gian bếp, câu này thành một lối nghĩ. Muốn giữ được thứ gì thì phải biết nó mất theo đường nào. Đề phòng chung chung, làm cho có, rốt cuộc vẫn hở đúng chỗ cần bịt.
Còn một ý nữa nằm trong đó: đừng trách con vật. Chó mèo cứ theo tính của chúng mà làm, mắng cũng chẳng ích gì. Việc của người trong nhà là đừng để hở. Mất rồi mới đi trách người ngoài thì đã muộn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chuyện nhà cửa thì rõ nhất. Nhà có trẻ tập đi thì ổ điện phải bịt, dao phải cất lên cao, nồi nước sôi đừng để dưới sàn. Dặn miệng một câu "đừng đụng vào" rồi yên tâm là chưa đủ.
Chuyện tiền nong cũng thế. Tiền chợ búa hằng tháng để một chỗ, tiền để dành cất một chỗ khác. Gộp chung rồi rút dần, cuối năm nhìn lại chẳng còn bao nhiêu. Ấy là treo cho cao, đậy cho kín theo kiểu bây giờ.
Ngoài chợ cũng vậy. Người bán hàng quen tay thì cái ví để túi trong, hàng đắt tiền bày chỗ sát mình, hàng rẻ mới bày ra ngoài. Chẳng ai dạy, nhìn nhau mà làm theo.
Mấy câu ông bà nói cùng một mạch với nó:
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận thì đỡ lo về sau.
- Mất bò mới lo làm chuồng — vế ngược lại, lo khi đã muộn.
- Của bền tại người — đồ bền hay hỏng là do tay người giữ.
- Giấu đầu hở đuôi — che nửa vời thì trước sau cũng lộ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gắn với ai. Nghe thì cứ nghe, nhưng nên xem là chỗ để tham khảo thôi. Kinh nghiệm dân gian có cái đúng mãi, có cái tuỳ thời mà đổi: gian bếp bây giờ khác gian bếp ngày xưa, con mèo trong nhà cũng ít khi phải rình nồi cá kho nữa. Cái còn lại được là lối nghĩ — biết đường nó vào mà chặn cho trúng. Việc trong nhà mình thì mình soi lại cho hợp, đừng cứ câu xưa mà theo răm rắp.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
