Sống với sông nước bao đời, người mình gửi nhiều bài học vào hình ảnh con thuyền. Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo là một câu như thế. Nó không hứa sóng sẽ lặng, chỉ chỉ đúng cái sai chết người lúc gặp khó: buông tay đúng vào lúc không được buông.
Nghĩa đen: giữ tay chèo giữa sóng lớn
Sóng cả là sóng lớn, con sóng dựng lên khi gió mạnh hoặc khi thuyền ra tới khúc sông rộng, cửa biển. Với người chèo, đó là lúc hiểm nhất: thuyền chòng chành, nước tạt vào khoang, mắt chẳng nhìn được xa, mà mọi thứ thì diễn ra rất nhanh.
Ngã tay chèo là buông rời tay chèo, để mái chèo tuột đi vì hoảng, vì đuối sức. Thuyền còn được chèo thì còn giữ được hướng, còn lấy mũi mà cắt vào sóng. Thuyền mất người chèo thì lập tức bị đánh ngang, mà đánh ngang là lật.
Có chỗ trái khoáy đáng để ý: chính lúc sóng lớn nhất lại là lúc tay chèo đáng giá nhất. Nước phẳng thì chèo hay không, thuyền cũng trôi được một quãng. Sóng nổi lên rồi thì mỗi nhịp chèo mới quyết định thuyền sống hay chìm — nên các cụ mới dùng chữ chớ, một tiếng ngăn dứt khoát.
Nghĩa bóng: đừng bỏ dở khi khó ập tới
Sang chuyện đời, sóng cả là những cái khó lớn: buôn bán thua lỗ, mất việc, ốm đau, thi trượt. Tay chèo là ý chí và những phần việc ta vẫn đang cầm. Câu tục ngữ dặn đừng để cái lớn của khó khăn làm ta buông luôn phần việc trong tay.
Điều tinh ý là câu này không bảo ta phải thắng được sóng. Người chèo giỏi không đánh nhau với sóng, chỉ giữ hướng và chèo tiếp cho tới khi qua khúc nước dữ.
Chữ ngã tay chèo tả rất trúng cái buông xuôi vì sợ, chứ không phải vì hết sức thật. Người ta hay dừng lại không do không đi tiếp được, mà do thấy con sóng trước mặt quá lớn rồi tự cho là vô vọng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: khó khăn lớn không phải cớ để dừng, mà là lúc cần làm kỹ hơn. Việc gặp sự cố nặng thì phản ứng đúng thường là siết lại: theo dõi sát hơn, nói cho rõ hơn, làm từng bước chắc hơn. Ấy là chèo mạnh tay giữa sóng.
Điều thứ hai: giữ hướng quan trọng hơn giữ tốc độ. Trong sóng lớn, người chèo không cố đi nhanh, chỉ cố giữ mũi thuyền khỏi bị đánh ngang. Gặp lúc khó, đôi khi phải chịu đi chậm, thu nhỏ việc lại, miễn là không đổi hướng và không dừng hẳn.
Điều thứ ba: sóng nào rồi cũng qua, nhưng chỉ qua với người còn ở trên thuyền. Lúc đang ở giữa thì thấy như vô tận, đến khi nước lặng mới thấy tình thế khác hẳn.
Đi làm mà gặp một sai sót nặng do mình gây ra, cách chèo tiếp rất cụ thể: nhận phần của mình, ghi ra việc phải làm trong bảy ngày tới, làm từng việc một thay vì ngồi tưởng tượng cảnh xấu nhất. Trong nhà, lúc có người ốm nặng hay lúc túng bấn, câu này nhắc người trụ cột giữ lấy nếp thường ngày: vẫn nấu cơm đúng bữa, vẫn cho con đi học, vẫn ngủ cho đủ giấc. Mấy nếp nhỏ ấy chính là nhịp chèo giữ cho cả nhà khỏi bị đánh ngang.
Những câu cùng ý
- Có chí thì nên — nói gọn vai trò của ý chí trong mọi việc.
- Thua keo này bày keo khác — thua một lần chưa phải hết, bày lại thế trận là được.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức — coi cái khó là phép thử để lộ ra sức thật của người.
- Ai ơi giữ chí cho bền, dù ai xoay hướng đổi nền mặc ai — dặn giữ vững lòng mình trước mọi tác động bên ngoài.
- Chân cứng đá mềm — lời chúc quen thuộc khi tiễn người đi xa.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của người xưa, đúc từ đời sống chèo chống trên sông nước, có nơi còn nói trệch thành rã tay chèo. Cứ nghe như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh chứ không phải phép buộc ai. Có việc đáng bám tới cùng, nhưng cũng có việc mà buông đúng lúc lại là khôn: thuyền sắp vỡ thì người chèo giỏi cũng phải biết quay mũi vào bờ. Nghe rồi tự soi lại xem mình đang ở khúc nào mà liệu.
