Có người làm ăn xoàng xĩnh bỗng vớ được món hời, có kẻ học hành lơ mơ mà lại đúng tủ. Nhìn cảnh ấy, bà con hay cười mà nói: chó ngáp phải ruồi. Câu này thuộc loại hóm nhất trong kho tục ngữ ta, nhưng sau tiếng cười lại là một cái nhìn khá sắc.
Nghĩa đen: một cảnh rất buồn cười
Hình ảnh trong câu cụ thể đến mức ai cũng thấy ngay trước mắt. Con chó nằm lim dim giữa trưa, há miệng ngáp một cái theo phản xạ. Đúng lúc ấy có con ruồi bay ngang, thế là lọt tọt vào miệng.
Chỗ mấu chốt: con chó chẳng hề có ý bắt ruồi. Nó không rình, không nhắm, không cố gắng gì cả. Cái ngáp là động tác vô thức, còn con ruồi bay vào là chuyện tình cờ trăm phần trăm. Các cụ chọn hình ảnh này khéo ở chỗ nó gộp được cả ba: kết quả có thật, nguyên nhân là ngẫu nhiên, mà cảnh tượng thì tức cười.
Nghĩa bóng: được là nhờ hên, không nhờ tài
Câu này chỉ những trường hợp gặt được cái tốt nhờ trùng hợp may mắn chứ không do sức mình. Người mua đất đúng lúc giá lên, người đoán bừa mà trúng, người được giao việc dễ rồi được khen — đều có thể bị gọi là chó ngáp phải ruồi.
Giọng của câu thiên về đùa, đôi khi có chút mỉa, và thường do người ngoài cuộc nói ra. Bởi thế phải cẩn thận: nói câu này về người khác, nhất là trước mặt họ, dễ thành xúc phạm. Ngược lại, tự nhận “lần đó tôi chó ngáp phải ruồi thôi” lại là một câu khiêm tốn dễ mến.
Điều quan trọng nhất câu tục ngữ gửi lại là: đừng nhầm cái hên với cái tài. Ai nhầm hai thứ đó sẽ lặp lại đúng cách làm cũ ở lần sau — mà lần sau thì thường không còn con ruồi nào bay ngang nữa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất là thật với chính mình khi được việc. Sau mỗi lần thắng, câu đáng hỏi là: làm y như vậy trong hoàn cảnh khác thì mình có được thế này không. Nếu câu trả lời là không, thì phần lớn công lao thuộc về hoàn cảnh.
Điều thứ hai là đừng tính chuyện lâu dài trên một lần ăn may. Rất nhiều người vấp nặng chỉ vì lần đầu thắng quá dễ. Cái thắng dễ ấy làm họ tin mình có biệt tài, rồi dồn hết vốn liếng vào lần sau với đúng mức liều cũ.
Điều thứ ba là công bằng khi nhìn người khác. Không phải cái gì đến nhanh cũng là chó ngáp phải ruồi. Nhiều người lụi cụi chuẩn bị mấy năm trời, đến lúc dịp tới thì nắm gọn, còn người ngoài chỉ trông thấy khoảnh khắc cuối. Vội gán cho họ hai chữ ăn may vừa bất công, vừa làm chính mình chẳng học được gì.
Chuyện học hành cũng vậy. Cháu nào trúng tủ một lần thường sinh thói học tủ tiếp, ấy là lúc thầy cô và cha mẹ nên nói thẳng rằng điểm lần này chưa nói lên sức học. Nuôi con thì nên khen vì cái công bỏ ra chứ đừng chỉ khen vì kết quả.
Những câu cùng ý
- Mèo mù vớ cá rán — cùng ý, cái may đến với người chẳng có tài cán gì trong việc đó.
- Buồn ngủ gặp chiếu manh — đang cần đúng thứ gì thì gặp ngay thứ ấy.
- Chết đuối vớ được cọc — lúc cùng đường thì gặp được lối thoát bất ngờ.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — phía ngược lại: được là nhờ bền bỉ chứ không nhờ may rủi.
- Trong cái rủi có cái may — may với rủi thường đan vào nhau, khó tách bạch ngay lúc đầu.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, ông bà nói với nhau cho vui cửa vui nhà rồi truyền lại, chứ không ai đặt ra thành phép. Cứ nghe như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ người. Dùng để tự nhắc mình cho tỉnh táo thì hay, nhưng đem gán cho người khác thì nên dè: cái ta tưởng là ăn may nhiều khi chỉ vì ta không nhìn thấy quãng chuẩn bị lặng lẽ của người ta. Nghe rồi tự soi lại mình trước là hơn cả.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
