Đi rừng lấy củi từng là nghề vặt nuôi sống nhiều nhà ở vùng đồi: sáng sớm quang gánh lên rừng, chiều gánh củi xuống chợ bán. Từ nếp làm ăn đó mà các cụ để lại một câu ngắn gọn để cười những việc vô ích: chở củi về rừng.
Nghĩa đen: gánh củi vào giữa rừng thì bán cho ai
Củi có giá là vì nó hiếm ở chỗ người ta cần. Nhà giữa đồng, quanh nhà chỉ có lúa với rơm rạ, muốn củi đun bền lửa thì phải mua. Người làm nghề củi sống được là nhờ khoảng cách ấy: bỏ công đi xa, chặt, bó, gánh về nơi thiếu củi.
Giờ hãy hình dung một người làm ngược lại. Anh ta chất củi lên xe, đẩy ngược lên rừng. Trên đó củi khô nằm la liệt dưới gốc cây, ai cần thì nhặt, chẳng ai bỏ tiền ra mua. Mồ hôi anh ta đổ là thật, chỉ có kết quả là bằng không. Đó là toàn bộ nghĩa đen của câu này: đem một thứ tới nơi mà nó vốn đã thừa.
Nghĩa bóng: mất công vì không nhìn nơi mình đến
Các cụ dùng câu này để chê việc làm thừa. Nhưng phải để ý một chỗ tế nhị: người bị chê ở đây không lười, cũng chẳng kém cỏi. Anh ta chăm, thậm chí rất chăm. Cái sai của anh ta là không xem nơi mình đến đang cần gì.
Bởi vậy câu này khác hẳn những câu chê kẻ lười. Nó nhắm vào một lỗi khác, lỗi của người siêng: cắm cúi làm mà quên hỏi việc mình làm có ai cần không. Người xưa tính công rất kỹ — mỗi gánh củi là một buổi lội bộ, một nắm cơm, một đôi vai mỏi — nên họ không tha cho kiểu tốn công vô ích ấy.
Câu còn một sắc thái nhẹ hơn: đem cái nhỏ mọn của mình ra khoe ở nơi người ta đã có sẵn thứ hơn thế nhiều, kiểu như mang quà quê biếu đúng nơi làm ra thứ quà ấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: giá của một thứ tuỳ ở nơi nó có mặt. Cũng bó củi ấy, ở làng thì đổi được gạo, ở rừng thì chẳng ai ngó. Người biết làm ăn là người nhận ra chỗ nào đang thiếu, chứ không phải người có nhiều hàng nhất.
Điều thứ hai: chăm mà đặt sai chỗ thì cũng hoài công. Bỏ hai ngày làm một việc không ai dùng thì hai ngày ấy mất hẳn.
Điều thứ ba: hỏi trước khi làm là cách tiết kiệm công lớn nhất. Người gánh củi chỉ cần hỏi một câu “trên ấy có sẵn củi không” là đỡ được cả chuyến đi.
Ngoài chợ, mở hàng bánh giữa dãy toàn hàng bánh, nhập thứ hàng mà chợ đang ế — đều là chở củi về rừng cả. Ở chỗ làm, người mới hay hì hục soạn một bản tổng hợp thật dày trong khi bên kia đã có sẵn số liệu ấy. Trong nhà thì cha mẹ hay dồn cho con thứ con đã đủ — thêm một lớp học, thêm một món đồ — còn thứ con thiếu lại là buổi tối được ngồi cạnh cha mẹ.
Những câu cùng ý
- Dã tràng xe cát biển Đông — làm quần quật rồi trắng tay, nặng hơn chuyện thừa công.
- Múa rìu qua mắt thợ — khoe cái vụng của mình trước người trong nghề.
- Đàn gảy tai trâu — nói điều hay với người không màng nghe.
- Nước đổ đầu vịt — công dạy bảo trôi tuột, chẳng đọng lại gì.
- Buôn có bạn, bán có phường — biết chỗ mà đặt hàng của mình thì mới có người mua.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, sinh ra từ nghề rừng nghề gánh củi ngày trước, truyền qua cửa miệng nên có nơi nói chở, có nơi nói gánh, nói đem, ý vẫn thế. Cứ xem như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ việc. Đời nay lắm thứ không giống bó củi: có việc tưởng thừa mà làm lại mới vỡ ra chỗ hay, có nghề chen vào chỗ đông người bán vẫn sống được nhờ làm khác đi. Nghe rồi tự soi lại việc mình đang tính là đủ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
