Trong nhà, chó với mèo là hai con vật gần người nhất. Các cụ nhìn chúng rồi rút ra một câu chê rất duyên: chó chê mèo lắm lông. Đọc xong ai cũng phải cười, rồi lặng đi một chút vì thấy thấp thoáng bóng mình trong đó.
Nghĩa đen: con nào cũng đầy lông cả
Nghĩa đen nằm gọn trong cái vô lý của tình huống. Con chó khắp mình phủ lông, rụng vương ra khắp nhà, thế mà lại quay sang chê con mèo lắm lông. Nếu chuyện lông lá là đáng chê thì con chó phải là kẻ im lặng đầu tiên.
Cái khéo là các cụ chọn đúng thứ mà cả hai bên đều có, lại có ngang nhau. Họ không cho con chó chê con mèo lười hay vụng bắt chuột — những chuyện còn cãi được. Họ chọn lông, thứ hiển nhiên đến mức không ai cãi nổi. Nhờ vậy lời chê bật ra tức thì, chẳng cần giải thích dài dòng.
Nghĩa bóng: chê người về đúng cái tật của mình
Câu này chỉ hạng người thích vạch lỗi kẻ khác trong khi bản thân mắc đúng cái lỗi ấy, có khi còn nặng hơn. Người hay đi trễ thì phàn nàn đồng nghiệp không đúng giờ. Người tiêu hoang thì chê họ hàng không biết tính toán. Người nói nhiều thì than hàng xóm lắm chuyện.
Vì sao lại có chuyện lạ đời ấy? Vì cái tật của mình thì mình quen quá rồi, quen đến mức không còn thấy nó nữa. Ta chỉ nhận ra nó khi nó nằm trên người khác. Chưa kể, chê người còn cho ta cái cảm giác dễ chịu rằng mình đang đứng ở phía đúng, dù thật ra chẳng thay đổi được gì.
Các cụ nói câu này bằng giọng bỡn cợt hơn là ghét bỏ, cười nhẹ một cái đủ để người bị nhắc tự bớt lời.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất là soi lại mình trước khi mở lời. Cách kiểm rất dễ: định chê ai điều gì, thử hỏi mình đã bao giờ làm đúng như vậy chưa. Nếu có, lời chê nên đổi thành sự thông cảm, hoặc ít ra cũng nên nhẹ giọng đi.
Điều thứ hai là góp ý thì có ích, chê bai thì không. Góp ý là để người kia tốt lên, nên thường nói riêng, nói cụ thể, kèm cách sửa. Chê bai là để hạ người kia xuống cho mình cao lên, nên hay nói giữa đám đông và nói chung chung. Con chó trong câu tục ngữ đang chê chứ không góp ý, vì lời nó chẳng làm con mèo bớt được sợi lông nào.
Điều thứ ba là biết nhận khi bị người khác chỉ ra tật của mình. Nghe một lời chê từ người cũng mắc đúng tật ấy thì dễ nổi cáu lắm. Nhưng người khôn tách làm hai: người nói có xứng hay không là một chuyện, điều họ nói có đúng hay không là chuyện khác. Chê đúng thì cứ nhận mà sửa, có mất gì đâu.
Trong nhà, đây là câu đáng nhớ với cha mẹ. Trẻ con học bằng cách nhìn chứ không bằng cách nghe. Vừa cầm điện thoại vừa mắng con nghiện màn hình thì lời mắng ấy chẳng có sức nặng nào.
Những câu cùng ý
- Lươn ngắn lại chê chạch dài — kẻ kém hơn lại đi chê người, cùng một kiểu vô lý.
- Chuột chù chê khỉ rằng hôi — chê đúng cái tật mình có sẵn, mà còn nặng hơn.
- Việc người thì sáng, việc mình thì quáng — nhìn lỗi người thì rõ, nhìn lỗi mình thì mờ.
- Tiên trách kỷ, hậu trách nhân — lời khuyên ngược lại, trách mình trước rồi hãy trách người.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, các cụ nhìn con chó con mèo ngoài sân mà đúc ra, rồi truyền cho con cháu. Cứ nghe như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ chuyện. Cũng đừng lấy nó ra bịt miệng người khác: có khi người góp ý cho ta cũng mắc chính cái tật đó, mà lời họ nói vẫn đúng.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
