Cũng con chó ấy thôi, nằm ở cổng nhà mình thì hung hăng, dắt sang xóm khác lại cụp đuôi. Ông bà nhìn cái sân nhà mình rồi nói gọn: Chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng.
Nghĩa đen: đổi chỗ là đổi tính
Ai ở quê cũng thấy cảnh này. Con chó nằm trước ngõ nhà nó thì sủa vang, xông ra tận đường, ai đi ngang cũng dữ. Vẫn con ấy, đem sang xóm bên, nó đi sát chân chủ, gặp chó lạ là né.
Con gà cũng thế. Đứng gần chuồng, con trống xù lông, vươn cổ, mổ cả người lạ. Ra khỏi khoảnh sân quen thì nó nhũn hẳn, lủi vào bụi.
Người xưa gọi đúng tên bằng một chữ: cậy. Chúng có mạnh lên đâu, chúng chỉ đang cậy vào chỗ quen — chỗ có chủ, có đàn, có đường lui, thuộc từng ngóc ngách.
Nghĩa bóng: cái mạnh đi mượn
Nghĩa bóng là thói ỷ vào chỗ quen, vào người nhà, vào cái ghế sẵn có mà lấn người khác. Nhất là lấn người mới tới, người lạ nước lạ cái, chưa quen ai ở đó. Kiểu người ở chỗ quen thì nói to, sang chỗ lạ thì im bặt.
Câu này chê, nhưng chê nhẹ nhàng, gần như thông cảm. Đến chó gà còn cậy chỗ quen, huống chi người. Cái ông bà muốn nhắc là: đừng nhầm cái thế của mình với cái tài của mình. Sức mượn từ hoàn cảnh thì hoàn cảnh đổi là mất ngay, mà ai rồi cũng có ngày làm kẻ đến sau.
Còn một tầng nữa: nỗi thiệt của người mới. Vào một xóm, một lớp, một chỗ làm, người tới sau bao giờ cũng yếu thế. Cái yếu đó không phải tại họ kém, chỉ tại họ chưa gần cái chuồng của mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Đầu tiên là phân cho rõ thế với tài. Việc gì trong tay mình cũng gọn thì tốt, nhưng chưa chứng minh được bao nhiêu. Thước đo thật chỉ hiện ra khi sang chỗ lạ, nơi chẳng ai biết mình là ai.
Thứ hai là tử tế với người mới. Cái này lợi thật chứ không riêng chuyện đạo đức: người mới nhìn thấy những thứ mà người ở lâu quen mắt đến mức không thấy nữa. Vài buổi đầu quyết định nhiều lắm — có ai chỉ cho họ lệ ngầm ở đây không, có ai ngồi ăn cùng không.
Thứ ba là dành cho chính người tới sau. Đang ở thế yếu tạm thời thì đừng vội đôi co, cũng đừng co lại. Cứ xem lệ chỗ đó ra sao, làm tốt phần việc của mình, rồi kiên nhẫn. Ít mùa nữa mình cũng thành người ở gần chuồng, chỉ mong lúc ấy còn nhớ mình từng đứng ở đâu.
Trẻ con ở sân trường cũng y hệt. Người lớn nên nói thẳng cho con hiểu: chỗ quen là cái may của con, không phải công của con.
Mấy câu ông bà nói cùng ý
- Ma cũ bắt nạt ma mới — nói thẳng chuyện người đến trước ăn hiếp người đến sau.
- Cáo mượn oai hùm — cũng là sức đi mượn, nhưng mượn từ thế của kẻ khác.
- Mềm nắn rắn buông — thói chỉ lấn những ai không cãi lại được.
- Nhập gia tuỳ tục — lời dặn cho người mới đặt chân tới chỗ lạ.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — nhắc người ở lâu rằng láng giềng là của quý.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ đời nào, cũng chẳng ai đứng tên. Có nơi nói gọn "chó cậy gần nhà", có nơi nói "gà cậy gần vườn" — nghe đâu quen tai chỗ đó. Nghe rồi thì lấy làm chỗ tham khảo, đừng đem dán nhãn cho ai. Câu xưa đúng sai còn tuỳ thời, tuỳ người. Cái đáng giữ là chỗ tự soi mình mỗi khi thấy mình đang to tiếng ở nơi quen thuộc.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
