Hễ có việc chung là có bàn bạc, mà hễ bàn bạc thì hiếm khi ai cũng gật một lượt. Cảnh ấy được gói gọn trong bốn chữ chín người mười ý. Nghe qua tưởng một lời than, ngẫm kỹ lại thấy các cụ nói rất trúng.
Nghĩa đen: vì sao lại chín và mười
Chỗ hay nhất của câu nằm ở phép tính cố tình sai. Chín người thì nhiều lắm cũng chỉ có chín ý, vậy mà lại nói thành mười.
Con số chín ở đây không phải đếm đúng chín cái đầu, nó chỉ một nhóm đông vừa phải: một tổ, một xóm, một họ, một phòng làm việc. Số mười cũng vậy, chỉ là chín thêm một để tạo ra thế lệch. Cái lệch một đơn vị ấy chính là chỗ nhấn: ý còn nhiều hơn cả số người có mặt. Mà đúng thế thật — có người nói một đằng rồi lát sau đổi sang đằng khác, một mình ôm hai ý trái nhau.
Nghĩa bóng: cái khó của mọi việc chung
Nói chín người mười ý là nói cảnh bàn mãi không ngã ngũ, mỗi người giữ một hướng, không ai chịu ai. Câu này thường dùng để giải thích vì sao việc chậm: bàn từ sáng tới trưa mà chưa chốt được gì. Cũng hay dùng để tự bào chữa nhẹ nhàng khi không làm vừa lòng hết thảy: chiều được người này thì mất lòng người kia.
Đáng chú ý là câu này không chê ai sai cả. Nó không phán ý nào hay ý nào dở, chỉ nói rằng ý thì nhiều. Người xưa coi sự khác nhau trong đám đông là chuyện tất nhiên, chứ không phải lỗi của ai. Cùng họ với nó có năm bè bảy mối; ở phía ngược lại là muôn người như một. Đặt cạnh nhau mới thấy các cụ nhìn rõ cả hai mặt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, đừng ngạc nhiên khi ý không thống nhất. Nhiều người vào cuộc họp với bụng nghĩ rằng ai cũng sẽ nghĩ giống mình, nên gặp phản đối là bực, là quy cho người ta cố tình gây khó. Biết chín người mười ý là chuyện thường thì giữ được bình tĩnh mà nghe cho hết lời.
Thứ đến, nhiều ý là của quý, nhưng phải có cách gạn. Một nhóm mà ai cũng gật ngay thì thường là chưa ai nghĩ kỹ, hoặc có người ngại nói thật. Ý trái chiều giúp lộ ra chỗ hớ mà người chủ trì không thấy. Cái cần không phải là dẹp bớt ý, mà là có lệ rõ ràng để từ nhiều ý đi tới một quyết định.
Trong nhà cũng thế. Bàn chuyện lớn như sửa nhà, chọn trường cho con, lo việc hiếu hỉ, mỗi người một góc nhìn. Cách gọn nhất là thống nhất trước vài điều quan trọng — tiền có bao nhiêu, ưu tiên cái gì — rồi các ý sẽ tự bớt. Còn chuyện nhỏ, làm rồi sửa được thì giao đứt cho một người quyết.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của người xưa, đúc từ chuyện họp làng họp xóm chứ chẳng ai đặt ra thành phép. Cứ nghe như một lời tham khảo, có chỗ đúng có chỗ sai tuỳ thời tuỳ việc. Nhiều ý không phải lúc nào cũng là rối; ngược lại, đồng lòng quá nhanh cũng chưa chắc đã hay. Nghe rồi tự soi lại cuộc bàn của mình mà liệu.
