Sống chung đụng với nhau thì hiếm khi mọi thứ khớp trọn. Người này thiếu một chút, người kia hụt một phần. Các cụ có sẵn cách xử lý cho những khoảng hụt ấy, gói trong bốn chữ: chín bỏ làm mười.
Nghĩa đen: thiếu một chút thì làm tròn cho xong
Câu này mượn phép tính. Chín là con số còn hụt so với mười đúng một phần. Bỏ làm mười nghĩa là bỏ qua chỗ chênh ấy, coi chín như đã đủ.
Cách nói này ra từ chuyện cân đong hằng ngày. Cân thóc, đong gạo, đếm buồng cau — thiếu hụt một chút là thường, do cân không chuẩn, do hàng không đều, do người làm sơ ý. Lần nào cũng bắt bẻ cho bằng đủ thì chợ không họp nổi. Thế nên bà con chọn một lệ ngầm: thiếu chút ít thì làm tròn lên cho cả hai cùng nhẹ nhõm.
Nghĩa bóng: rộng lượng với chỗ thiếu sót của nhau
Từ chuyện đong đếm, câu tục ngữ bước sang chuyện ăn ở với nhau. Chín trở thành phần chưa trọn trong cách người khác đối với ta: lời nói hơi vụng, việc làm chưa chu đáo, chuyến hẹn lỡ giờ, một khoản còn thiếu chưa kịp trả.
Người xưa khuyên đừng truy đến cùng những chỗ hụt ấy. Không phải vì chúng không có, mà vì cái giá phải trả cho việc bắt bẻ thường lớn hơn phần được: một bữa cỗ mất vui, tình hàng xóm rạn nứt, mối làm ăn đứt đoạn, tất cả chỉ vì một phần mười không đáng. Cũng nên phân biệt với câu nghe na ná là nói chín thì nên làm mười — câu ấy dặn về chữ tín của chính mình, còn câu này nói thái độ với chỗ thiếu của người.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: không phải chỗ hụt nào cũng đáng đem ra tính. Nhiều mối giận kéo cả chục năm bắt đầu từ một chuyện rất nhỏ mà hai bên đều không chịu bỏ qua. Trong nhà, người bạn đời quên một lời dặn, con làm việc chưa tới nơi tới chốn — chuyện nào cũng đem ra mổ xẻ thì không lúc nào yên.
Điều thứ hai: rộng lượng cũng phải có bờ. Chín bỏ làm mười hợp với chỗ thiếu do sơ ý, do hoàn cảnh, do sức có hạn. Nó không dành cho việc cố ý: gian dối trong cân đong, một lỗi lặp đi lặp lại, hay chuyện dính tới an toàn. Bỏ qua những cái đó không phải rộng lượng mà là tiếp tay.
Điều thứ ba: đã bỏ thì bỏ cho dứt. Miệng nói cho qua nhưng vẫn để bụng, thỉnh thoảng lại lôi ra nhắc, còn tệ hơn nói thẳng ngay từ đầu. Đã làm tròn thì đừng giữ lại phần lẻ trong lòng để dành cho lần cãi vã sau.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng, ông bà nói với nhau ngoài chợ, trong sân đình, rồi truyền lại cho con cháu. Cứ xem như một lời tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ việc chứ không phải phép tắc buộc ai. Có chỗ nhường nhịn giữ được hoà khí, cũng có chỗ im lặng cho qua lại hoá hại về sau. Nghe rồi tự soi lại việc nhà mình xem đang gặp loại nào.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
