Có câu ca dao chỉ vỏn vẹn hai dòng mà nói trọn nỗi lòng người phải rời xa chốn thân thuộc: Chim xa rừng còn thương cây nhớ cội, người xa người tội lắm người ơi. Chỉ mượn cánh chim để nói chuyện người, vậy mà ai xa nhà đọc lên cũng thấy đúng lòng mình.
Nghĩa đen: cánh chim bay đi, gốc cây ở lại
Con chim sinh ra trong rừng, làm tổ trên cành, kiếm ăn dưới bóng lá. Đến lúc phải bay đi, nó vẫn ngoái lại. Chữ cội là gốc cây, phần bám sâu nhất vào đất, phần không đi đâu được. Chim thì bay xa, cội thì đứng yên; cái nhớ nằm ở khoảng cách giữa hai bên.
Vế sau chuyển thẳng sang người, chẳng cần một chữ so sánh nào. Ba tiếng người xa người lặp lại nghe như một tiếng nấc. Chữ tội là tiếng thường ngày của bà con miền Nam, nghĩa là thương, là xót. Tội lắm người ơi không phải lời trách, chỉ là tiếng than nhẹ buông ra rồi bỏ lửng.
Nghĩa bóng: con chim còn nhớ cội, huống chi con người
Ca dao hay bắc cầu như thế: kể chuyện chim để nói chuyện người. Con chim rời rừng còn biết thương cây nhớ cội, thì người có tình có nghĩa, khi phải xa nhau, lòng còn nặng đến đâu.
Nhưng câu này không chỉ nói nỗi nhớ, nó nói cái gốc. Chim nhớ cội chứ không nhớ khoảng trời nó đang bay. Người xa quê nhớ mái nhà, nhớ cha mẹ, nhớ mảnh đất đã nuôi mình. Nỗi nhớ ấy đi liền với lòng biết ơn, cùng mạch với lá rụng về cội hay chim có tổ, người có tông. Bởi vậy người ở lại hay đọc câu này như một lời nhắn: đi đâu thì đi, đừng quên gốc.
Bài học và cách dùng hôm nay
Câu ca dao không hề khuyên ai đừng đi. Chim vẫn phải bay, người vẫn phải rời làng đi học, đi làm, đi lập nghiệp. Điều các cụ dặn là đi thì đi, đừng để cái gốc mờ đi. Đi xa mà vẫn nhớ cội thì xa mấy cũng còn đường về.
Bây giờ gọi nhau thấy mặt trong vài giây, nhưng khoảng cách trong lòng thì máy móc không rút ngắn giúp được. Việc cụ thể nhất là giữ nhịp gọi về đều đặn, mỗi tuần một cuộc, kể chuyện vụn vặt thôi cũng hơn im lặng cả tháng. Còn với con cháu, nên cho chúng biết quê nội quê ngoại ở đâu, ông bà tên gì, nhà cũ nằm chỗ nào.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra đầu tiên, mỗi vùng lại hát trệch đi đôi chữ. Cứ nghe như một lời tham khảo của người xưa để lại, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh, chứ không phải khuôn phép buộc ai. Có người xa quê mấy chục năm vẫn nặng lòng, có người coi nơi mình đang sống là quê mới — chẳng ai sai cả. Nghe rồi tự soi lại lòng mình mà liệu.
