Khen một người đẹp mà không tả mắt, không tả dáng, chỉ kể lại việc con chim với con cá đã làm gì khi trông thấy — người xưa khen bằng bốn tiếng chim sa cá lặn. Lối khen ấy vừa lạ vừa khéo, nghe một lần là nhớ.
Nghĩa đen: chim quên bay, cá trốn xuống đáy
Bốn tiếng chia làm hai vế cân nhau. Chim sa là con chim đang bay trên trời bỗng sa xuống. Cá lặn là con cá đang bơi trên mặt nước bỗng chìm hẳn.
Cả hai đều là chuyện lạ đời. Bay là bản năng vững nhất của loài chim; phải có cái gì mạnh lắm mới làm nó quên được cách vỗ cánh. Cá lặn xuống thì thường thôi, nhưng đặt cạnh vế trên, cái lặn ấy hoá ra là né tránh — cá trông thấy dung nhan kia rồi tự thấy mình không đáng phô ra nữa.
Người xưa không nói người đẹp thế nào, chỉ kể chim với cá đã làm gì, phần còn lại để người nghe tự hình dung. Tả vòng vo mà hoá ra mạnh hơn mọi lời tả thẳng.
Nghĩa bóng: đẹp đến mức người ta khựng lại một nhịp
Nghĩa bóng là vẻ đẹp hiếm, đẹp tới độ ai trông thấy cũng phải dừng mắt. Câu này xưa nay phần nhiều dùng khen phụ nữ, và thường nói trong lời kể, lời trầm trồ chứ ít khi nói thẳng vào mặt người được khen.
Có một chỗ đáng để ý: câu này chỉ khen bề ngoài, không đả động gì tới nết na hay tài trí. Người xưa lại hay nối nó với một vế sau nghe lo lắng, bởi thời ấy người ta vẫn cho rằng nhan sắc nổi trội thì đời hay truân chuyên. Đó là cách nhìn của xã hội cũ, chép lại để biết chứ không phải điều bắt ai tin theo.
Ngày nay câu này hay được nói đùa. Bạn bè sửa soạn xong, cả nhóm khen chim sa cá lặn rồi cùng cười. Chính cái quá đà của hình ảnh làm nên tiếng cười, chẳng ai hiểu theo nghĩa đen.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái đáng học trước hết nằm ở lối nói. Muốn khen cho người ta nhớ thì đừng liệt kê, hãy kể lại cái tác động. Thay vì bảo nồi canh ngon, cứ kể chuyện cả nhà im bặt khi mâm cơm bưng ra. Người xưa chẳng học viết lách ở đâu, vậy mà bốn tiếng ấy đã làm đúng điều đó từ lâu lắm rồi.
Điều thứ hai là biết chỗ dừng của lời khen. Nếu ta chỉ có mỗi câu ấy dành cho một người, hoá ra ta chỉ nhìn thấy ở họ đúng một thứ. Khen ai thì nên khen cả cái họ làm ra, chứ đừng chỉ khen cái họ mang sẵn.
Điều thứ ba là đừng lấy lời khen làm thước đo. Cái đẹp mà người xưa hình dung gắn với thời của họ. Đem một cái khuôn duy nhất áp cho tất cả rồi tự thấy mình thiếu hụt là cách nhanh nhất để mất tự tin. Câu này để trầm trồ, không phải để chấm điểm ai.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, đây là câu nên dùng dè. Nói với bạn thân lúc vui thì hợp; nói với người mới quen, nhất là ở chỗ làm việc, thì dễ thành sỗ sàng. Ranh giới giữa lời khen dễ thương và lời trêu ghẹo khiếm nhã nhiều khi chỉ nằm ở chỗ hai bên đã đủ thân hay chưa.
Những câu cùng ý
- Nghiêng nước nghiêng thành — cùng lối khen phóng đại, nhấn vào sức lay động của nhan sắc.
- Hoa nhường nguyệt thẹn — hoa phải nhường, trăng phải thẹn, cũng là để cái đẹp sẵn trong trời đất chịu thua.
- Cái nết đánh chết cái đẹp — lời nhắc thẳng rằng tính nết mới là cái giữ được lâu.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — cùng một bụng dạ coi trọng phần bên trong.
- Cái răng cái tóc là góc con người — không chê hình thức, chỉ đặt nó đúng chỗ.
Đôi lời về câu này
Bốn tiếng này là lời truyền miệng, ông bà truyền lại cho con cháu theo lối nói cửa miệng chứ không ai đặt ra thành phép tắc. Vậy nên hãy xem là chỗ tham khảo cho vui, đúng sai còn tuỳ thời, tuỳ người. Cái chuẩn đẹp của các cụ ngày trước khác bây giờ nhiều lắm, và cái ý cho rằng đẹp thì hay khổ lại càng không nên đem ra tin chắc. Nghe rồi tự soi lại, chỗ nào hợp thì giữ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
