Các cụ hay lấy chuyện loài vật mà nói chuyện người. Bàn lời ăn tiếng nói, có câu lấy hẳn tiếng chim làm thước đo giọng mình:
Chim khôn kêu tiếng rảnh rang,
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.
Câu này không bàn nói cái gì, mà bàn nói ra sao — cái phần người ta hay coi nhẹ mà lại quyết chuyện nói có lọt tai hay không.
Tiếng chim rảnh rang là tiếng thế nào
Rảnh rang là thong thả, không vội, không hối. Con chim đang yên, không bị doạ, không phải giành ăn, thì hót khoan thai, tròn tiếng. Con chim hoảng hoặc đang tranh mồi thì kêu gấp, kêu the thé, nghe chói tai.
Chỉ nghe tiếng thôi cũng đoán được con vật đang thế nào: thong thả là vững bụng, gắt gỏng là bất an.
Vế sau bắt sang người: nói tiếng dịu dàng dễ nghe. Dịu dàng đây không phải yếu ớt hay õng ẹo, mà là giọng vừa phải, không gắt, không lấn át. Còn dễ nghe là cái kết quả: người ta tiếp được lời ấy mà không thấy khó chịu.
Giọng nói để lộ cái bụng
Chỗ ví von này rất trúng: giọng nói tố cáo trong lòng. Người nắm chắc điều mình nói thì chẳng cần to tiếng. Ai đuối lý, ai hoang mang, ai muốn đè người khác xuống, mới phải nâng giọng.
Cho nên chữ khôn ở đây không phải khôn lỏi, mà là chín chắn. Người chín chắn biết nói là để người ta nghe được, hiểu được, chứ không phải để thắng một trận cãi. Mà muốn người ta nghe thì trước hết lời phải vào tai đã.
Còn một tầng nữa: giọng gắt làm hỏng cả cái đúng. Lời góp ý trúng phóc mà quát lên thì người nghe chỉ nhớ mình vừa bị nhục, quên mất mình sai chỗ nào.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, nói đúng thôi chưa đủ. Bao nhiêu cuộc cãi vã hỏng không phải vì người nói sai, mà vì cách nói làm người kia dựng ngay hàng rào lên. Đã dựng rào rồi thì lý lẽ chặt mấy cũng khó lọt.
Kế nữa, giọng là thứ luyện được. Nói chậm lại một nhịp, hạ tiếng xuống một bậc, thay câu ra lệnh bằng câu hỏi — toàn việc nhỏ mà thấy khác ngay.
Cũng nên nhớ dịu dàng không phải nhu nhược. Nói rất nhẹ mà vẫn giữ nguyên ý mình. Có khi giọng bình tĩnh còn nặng cân hơn, vì nó cho thấy người nói không bị cơn nóng cuốn đi.
Trong nhà là chỗ dễ quên câu này nhất. Cùng một câu bảo con dọn nhà, nói giọng thường thì nó làm, nói giọng gắt thì nó làm mà ấm ức, lần sau càng chống. Trẻ con học giọng của cha mẹ nhanh hơn học lời răn nhiều.
Đi làm cũng vậy. Người trên nói năng điềm đạm thì người dưới dám báo thật, vì mang tin xấu tới không sợ bị mắng. Người hay lớn tiếng thì dần chỉ còn được nghe những điều đã gọt cho vừa tai mình. Ngoài quán ngoài chợ càng rõ: cùng một câu từ chối khách, nói khéo thì khách còn quay lại, nói cộc thì mất khách dù mình có lý.
Mấy câu cùng ý
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — chọn lời cho khéo chẳng tốn gì mà được nhiều.
- Kim vàng ai nỡ uốn câu, người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời — người biết điều thì tiếc lời, không buông câu cay nghiệt.
- Nói ngọt lọt đến xương — lời mềm thấm hơn lời cứng.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, qua bao nhiêu đời, không rõ có từ bao giờ, không gán được cho ai. Truyền miệng thì mỗi nơi đọc lệch đôi chữ, nhưng cặp chim khôn — người khôn với cặp rảnh rang — dịu dàng thì ở đâu cũng vậy.
Cứ nghe để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai tuỳ lúc: có việc gấp thì phải nói to mà gọn, có lúc dịu quá lại thành nói không ai nghe, mà cũng có kẻ nói ngọt để lừa mình. Cứ soi lại lúc mình mở miệng mà liệu cho vừa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
