Nói chuyện chọn lựa, các cụ có câu gọn mà ý rộng: chim khôn chọn cành mà đậu, người khôn chọn chúa mà thờ. Câu bàn một việc lớn của đời người: theo ai, đem công sức của mình đặt vào đâu.
Con chim đậu đâu có đậu bừa
Chim đậu là chọn chỗ. Nó tránh cành khô dễ gãy, tránh chỗ trống trải diều hâu dễ thấy, tìm cành chắc, có tán che, gần chỗ kiếm ăn. Ấy là cái khôn giữ mạng, các cụ mượn để nói chuyện người.
Vế sau, chữ chúa hiểu theo lối xã hội ngày trước: người đứng đầu, người mình đem tài sức ra làm cho. Chữ thờ đây là theo, là phụng sự, chứ không phải thờ cúng. Thuở ấy theo ai gần như định cả một đời, có khi liên luỵ cả nhà.
Gửi công sức vào đâu thì phải tính
Nay chẳng còn ai thờ chúa theo nghĩa cũ, nhưng cái lõi vẫn nguyên: sức người và ngày tháng đều có hạn, đặt vào đâu là phải cân. Học hành tử tế, làm lụng chăm chỉ, mà theo phải người trên bất tài hoặc ăn ở không phải, thì công đổ sông đổ biển, có khi còn mang tiếng lây.
Câu này cũng chỉ luôn cái thước mà đo. Chim chọn cành chắc, tức chọn cái vững, chứ không chọn cành đẹp mã. Người cũng vậy: xem người đứng đầu ăn ở với người dưới ra sao, có giữ lời không, hỏng việc thì nhận hay đùn xuống dưới. Mấy cái đó nặng hơn vẻ hào nhoáng bên ngoài.
Nói thêm cho khỏi hiểu lệch: câu này không xui lối thấy đâu lợi thì nhảy sang đó. Chim đậu là để nương thân, để làm tổ, chứ không phải chuyền cành suốt ngày.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chọn người để theo cũng nặng như chọn nghề. Lắm người trẻ dốc sức tìm việc đúng nghề mình học mà quên xem sẽ làm dưới tay ai, trong khi chính người ấy mới quyết mình học được gì, sáng ra có muốn đi làm không.
Cành chắc là cành có gốc. Cái đáng tin ở một người hay một chỗ làm không nằm ở lời hứa, mà ở việc đã làm: lúc khó thì họ xử ra sao, với người cũ thì họ giữ lời thế nào, có kết quả thì chia phần ra sao. Chịu hỏi han, chịu nhìn thì biết cả.
- Đi xin việc: hỏi thăm người từng làm ở đó, xem người cũ ở lâu hay đi liên tục.
- Chọn thầy học nghề: nhìn mấy người học trò đã ra nghề của ông ấy, đó là bằng chứng thật nhất.
- Nếu mình là người đứng đầu: nhớ rằng người khác cũng đang chọn cành, muốn giữ người giỏi thì mình phải là chỗ đáng cho họ đậu.
Có điều đã chọn rồi thì sống cho trọn. Chọn kỹ mà nhảy hoài cũng chẳng đi tới đâu, vì cái tiếng của một người xây bằng thời gian ở lại và việc làm được ở một chỗ.
Mấy câu cùng ý
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — cùng một ý cẩn thận khi chọn người, chọn chỗ.
- Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy — theo ai thì rồi sống theo lối người ấy.
- Thức lâu mới biết đêm dài, ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn chọn đúng thì phải có thời gian mà nhìn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Chữ chúa cho thấy nó sinh ra trong nếp xã hội cũ, nhưng đó chỉ là đoán theo chữ. Truyền miệng nên mỗi nơi đọc lệch đôi chữ, có nơi nói lựa cành, tìm chúa, ý vẫn thế. Cứ nghe để tham khảo, đừng coi là chân lý: có đúng có sai tuỳ thời, đời nay lắm khi chưa được chọn, phải làm đã rồi mới liệu dần. Cứ soi lại cảnh mình mà tính.
