Sáu chữ, hai vế cân nhau, chẳng khuyên nhủ gì mà nghe xong ai cũng hiểu mình phải làm sao: chim có tổ, người có tông. Câu mượn chuyện con chim để nói chuyện người, nghe một lần là nhớ.
Cái tổ chim với chữ tông
Vế đầu tả cái ai cũng thấy. Chim bay khắp trời rồi cũng có một cái tổ để về. Tổ là nơi nó nở ra, nơi nó ấp con, nơi nó núp mưa núp gió. Chim mất tổ là chim bơ vơ.
Tông ở vế sau là chữ Hán Việt, nghĩa là dòng dõi, gốc gác một họ. Ta còn gặp nó trong tổ tông, tông đường, tông tích. Nói người có tông tức là ai cũng thuộc về một họ, có ông bà cha mẹ, có nơi phát tích.
Hai thứ tưởng chẳng liên quan lại đặt cạnh nhau để nói cùng một điều: cái gì cũng từ đâu đó mà ra.
Không ai từ trên trời rơi xuống
Người xưa nói câu này trước hết để con cháu nhớ mình là con ai cháu ai. Ở làng, biết gốc gác không phải chuyện làm màu. Nó định cách họ hàng đối đãi với nhau, và cách một người phải ăn ở sao cho khỏi xấu mặt cả họ.
Trong đó có hai lớp. Một là ơn: mình có mặt trên đời nhờ bao nhiêu đời trước, nên thờ cúng cho đàng hoàng, giữ mộ phần tử tế. Hai là gánh: mình mang tên một họ, làm điều hay thì cả họ thơm lây, làm điều dở thì cả họ mang tiếng.
Câu này cũng hay được nói ra như một lời trách nhẹ. Ai đó cư xử vô ơn, phủi tay với người thân, người ta chỉ nhắc lại sáu chữ ấy. Không cần mắng, người nghe tự thấy mình đang đứng ở đâu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết gốc gác của mình. Lắm người trẻ không nhớ nổi tên ông cố, không biết quê gốc họ mình ở đâu. Cái biết ấy chẳng tốn gì, chỉ cần hỏi người già trong nhà lúc họ còn kể được, rồi ghi ra tờ giấy. Người già đi rồi thì không còn ai kể lại nữa.
Sau nữa là sống sao cho gốc mình khỏi mang tiếng. Nói làm rạng danh tổ tông không phải bắt con cháu làm ông này bà nọ. Ăn ở phải phép, không để người ta chỉ vào mà bảo con cháu nhà nào, thế đã là giữ được cái tông.
Cũng đừng lấy gốc gác ra mà khoe hay mà tủi. Nhà có cụ kỵ hiển hách mà mình chẳng ra gì thì người ta lại càng cười. Nhà thường thường mà sống đàng hoàng thì chính mình đang gây cái tông cho đời sau. Câu này nói ai cũng có tông, chứ không nói tông nào hơn tông nào. Trong nhà thì cứ giữ mấy dịp giỗ chạp, Tết nhất, đó là lúc hiếm hoi con cháu các nhà biết mặt nhau.
Mấy câu cùng ý
- Con người có tổ có tông, như cây có cội như sông có nguồn — bản nói dài quen thuộc nhất của câu này.
- Lá rụng về cội — đời người rồi cũng hướng về nơi mình sinh ra.
- Uống nước nhớ nguồn — hưởng cái ngọt thì nhớ người đào giếng.
- Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh — nét của dòng họ khó mà giấu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ có từ đời nào, không gán được cho ai. Nghe để tham khảo thôi, đừng coi là khuôn cứng: đời nay người ta đi làm ăn khắp nơi, có người xa quê từ nhỏ, chẳng còn ai để mà hỏi gốc, cũng không vì thế mà kém tử tế đi. Cứ soi lại nhà mình mà liệu, biết được đến đâu thì giữ đến đó.
