Ca dao mình có hai chữ mở đầu mà nghe là biết sắp buồn: chiều chiều. Bài quen nhất trong nhóm ấy không kể chuyện gì to tát, chỉ ghi một thói quen lặp đi lặp lại, mà chính cái lặp ấy làm nên nỗi buồn.
Chiều chiều ra đứng ngõ sau,
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Sao lại là chiều, sao lại là ngõ sau
Ở quê, buổi chiều là lúc mọi thứ trở về: trâu về chuồng, chim về tổ, người về nhà. Vậy nên cũng là lúc dễ chạnh lòng nhất với ai không có chỗ mà về. Hai chữ chiều chiều cho biết không phải một buổi, mà chiều nào cũng thế.
Ngõ sau là lối sau nhà, chỗ bếp núc, gánh nước, đổ tro. Ngõ trước mới là chỗ tiếp khách, chỗ đông người. Người trong bài chọn ngõ sau vì đó là chỗ duy nhất đứng một mình mà không ai hỏi. Nghĩa là nỗi buồn này phải giấu, không được bày ra.
Còn ruột đau chín chiều là lối nói cũ, chỉ cái đau quặn thắt, rối bời nhiều bề. Chữ chiều ở đây là bề, là hướng, chứ không phải buổi chiều; số chín là cách người xưa nói cho nhiều.
Nỗi lòng người ở xa
Bài này thường được hiểu là lời người con gái đã đi lấy chồng. Theo tục lệ ngày trước, con gái đi lấy chồng là thuộc về nhà chồng, muốn về thăm cha mẹ đẻ phải xin phép, phải chờ dịp, đường sá lại xa. Nhớ mà không đi được, chỉ còn cách đứng nhìn về phía ấy.
Nhưng bài ca dao sống lâu là nhờ nó vượt khỏi cảnh riêng đó. Ai xa nhà cũng nhận ra mình trong hai câu ấy. Ca dao chẳng trách ai cả, nó chỉ đứng đó mà đau.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nhà nào cũng có người ở lại lo cho cha mẹ và người phải đi kiếm ăn nơi khác. Người ở lại vất vả thật, mà người đi cũng nặng lòng theo cách riêng, chỉ ít khi nói ra. Hiểu chỗ đó thì anh em bớt trách nhau.
Sau nữa, đừng để nhớ chỉ dừng ở chỗ đứng nhìn. Người xưa hết cách nên mới đành ra ngõ sau. Nay đường gần lại rồi, gọi một cuộc cho đều, đặt trước một chuyến về, còn hơn mấy chiều bâng khuâng. Nỗi nhớ thì thất thường, cha mẹ thì chờ đều đặn, nên cứ hẹn giờ mà gọi.
Người ở quê cũng có phần của mình: nói cho con biết mình vẫn ổn, đừng giấu bệnh, đừng giấu chuyện buồn. Giấu vì thương con, nhưng biết muộn thì người đi xa day dứt hơn.
Mấy câu cùng ý
- Chiều chiều chim vịt kêu chiều, bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau — cùng chùm, cùng nỗi nhớ mẹ.
- Mẹ già ở túp lều tranh, sớm thăm tối viếng mới đành dạ con — nỗi áy náy chưa chăm mẹ được như ý.
- Lá rụng về cội — đi đâu rồi cũng hướng về nơi mình sinh ra.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ có từ đời nào, không gán được cho ai. Nó nằm trong một chùm rất lớn cùng mở bằng chiều chiều. Lời truyền miệng thì mỗi nơi đọc một khác: có nơi ra đứng bờ ao, có nơi ra đứng cửa sau. Cứ nghe để tham khảo, chớ coi là khuôn phép, vì cảnh nhà xưa với nhà nay đã khác nhiều; cái còn dùng được là cái tình, còn tục lệ thì tuỳ thời mà đổi.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
