Câu “Chiều chiều mây phủ Sơn Trà, lòng ta thương bạn nước mắt và lộn cơm” không than một tiếng nào mà nghe xót đến lạ. Nó tả nỗi nhớ bằng một chi tiết rất đời: bưng bát cơm lên, nước mắt rơi lẫn vào cơm.
Từng chữ trong câu
Chiều chiều không phải một buổi chiều, mà chiều nào cũng vậy. Lối nói láy ấy hàm ý nỗi lòng kéo dài, thành nếp, gỡ không ra.
Sơn Trà là ngọn núi nhô ra biển ở Đà Nẵng. Chiều xuống, hơi nước từ biển dồn vào, mây sà thấp phủ kín đỉnh núi. Cảnh thật đấy, mà cũng là hình ảnh của sự che khuất: nhìn về phía ấy mà chẳng thấy gì.
Bạn ở đây không hẹp như tiếng ta nói bây giờ. Đó là cách gọi người thương, người đã có tình nghĩa với mình. Nghe chữ “bạn” là biết người ấy đang không ở đây.
Và là tiếng địa phương, nghĩa là lùa cơm vào miệng, như nói “và một miếng”. Nước mắt và lộn cơm tức là nước mắt chảy xuống, lùa vào miệng lẫn với cơm. Chẳng có chữ nào kêu “tôi buồn lắm”, vậy mà hình ảnh ấy nói thay hết.
Nỗi nhớ đến vào giờ cơm chiều
Sao lại là buổi chiều? Ở làng quê, chiều là lúc thu việc về nhà, khói bếp lên, cả nhà quây quần bên mâm cơm. Đó là giờ mà chỗ trống lộ ra rõ nhất. Cả ngày làm lụng còn quên được, tới bữa cơm thì thấy ngay bên mâm thiếu một người.
Nói cho cùng, người ta chịu được cái xa về đường đất, chứ khó chịu được cái xa vào những giờ đã quen. Ai từng ăn cơm một mình nơi trọ đều hiểu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái nhớ thật thường lộ ra ở việc nhỏ. Có người nói bao lời tình cảm mà lòng chẳng động gì; ngược lại, người chẳng nói câu nào vẫn có thể ngồi khóc bên mâm cơm. Cứ nhìn chuyện vụn vặt hằng ngày, đừng nghe lời hoa mỹ.
Người ở lại cũng cần được hỏi han. Đây là tiếng của người ở nhà, ngày nào cũng ngóng về phía núi. Người đi thường bận rộn nên ít hình dung hết cảnh người ở lại. Một cuộc gọi đúng vào giờ cơm chiều nặng hơn nhiều lời hứa.
Bây giờ khối nhà đang sống đúng cảnh ấy: vợ chồng làm hai tỉnh, con đi học xa, người thân đi làm ở nước ngoài. Cách gỡ giản dị thôi — hẹn nhau một giờ cố định, tốt nhất là quanh bữa cơm.
Đôi lời về câu này
Đây là câu hát dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ có từ bao giờ. Có nơi hát “nước mắt như mưa”, có nơi đổi “thương bạn” thành “nhớ bạn”. Lại có một câu mở đầu y hệt mà nói chuyện khác hẳn: “Chiều chiều mây phủ Sơn Trà, sấm rền Non Nước trời đà chuyển mưa” — câu ấy thuộc loại xem trời đoán mưa nắng, đừng nhầm làm một. Lời người xưa để lại nên xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời, tuỳ cảnh mỗi nhà. Mấy câu cùng một nỗi:
- Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều — cùng khuôn mở, cùng nỗi ngóng về nơi xa.
- Nhớ ai bổi hổi bồi hồi, như đứng đống lửa như ngồi đống than — tả nỗi nhớ bằng cảm giác trong người.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
