Có những nỗi buồn cứ đến đúng giờ. Câu “Chiều chiều chim vịt kêu chiều, bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau” nói về một nỗi buồn như thế: không ập đến bất chợt mà chờ mặt trời xuống thấp rồi mới dâng lên.
Nghĩa đen: tiếng chim và người ngồi một mình
Hai tiếng chiều chiều mở đầu không phải một buổi chiều, mà chiều nào cũng vậy. Ở làng quê, chiều là lúc mọi thứ trở về: trâu về chuồng, chim về tổ, người về nhà. Ai cũng có chỗ để về, nên người không về được mới thấy trống trải. Câu hát chọn đúng cái giờ ấy.
Chim vịt là loài chim nước sống ngoài đồng bưng, ao đầm, hay cất tiếng lúc chạng vạng. Chữ “chiều” được nhắc tới ba lần trong một câu sáu chữ, khiến câu hát như ngân ra, chậm lại, đúng nhịp một buổi chiều dài.
Bâng khuâng là nhớ mà không gọi tên được nỗi nhớ. Còn chín chiều ruột đau mượn lối nói cũ về ruột gan chín khúc; lòng dạ rối bời quặn thắt thì gọi là đau chín chiều. Chữ “chiều” đây mang nghĩa bề, nghĩa hướng, khác hẳn chữ “chiều” buổi tối ở trên.
Nghĩa bóng: nhớ mẹ mà không về được
Câu này thường được hiểu là lời người con gái đã đi lấy chồng, ở xa nhà mẹ đẻ. Theo tục lệ xã hội xưa, con gái xuất giá coi như thuộc về nhà chồng, muốn về thăm mẹ phải xin phép, phải chờ dịp, đường sá lại cách trở. Có khi vài năm mới về được một lần.
Cho nên đây không phải nỗi nhớ thường. Nó là nhớ mà chân không đi được, thương mà tay không chăm được. Người con biết mẹ mình đang già đi ở nơi kia, còn mình thì mắc kẹt với bổn phận ở nơi này.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều rút ra rõ nhất: thương thì nhiều mà làm được thì ít. Người xưa nhớ mẹ đến quặn ruột, mà nỗi nhớ ấy chẳng đỡ đần được gì cho mẹ.
Hôm nay thì khác. Một cuộc gọi đều đặn mỗi tuần, một chuyến về đã hẹn trước từ đầu năm, một khoản gửi về cho cha mẹ — mấy việc nhỏ ấy biến cái thương thành cái làm. Người xưa muốn mà không được; ta được mà lại hay quên.
Nhà nào có con gái đi lấy chồng thì cứ rộng lòng cho con về thăm mẹ đẻ, chuyện ăn Tết bên nội bên ngoại nên bàn cho công bằng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời hát truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt, không rõ có từ đời nào, mỗi vùng hát mỗi khác. Cứ xem là chỗ tham khảo để hiểu lòng người xưa, đừng coi là khuôn phép bắt buộc, bởi nếp sống mỗi thời mỗi đổi. Mấy câu cùng một nỗi niềm:
- Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều — gần gũi nhất, cùng nỗi nhớ mẹ.
- Má ơi đừng gả con xa, chim kêu vượn hú biết nhà má đâu — nỗi sợ trước cuộc gả chồng nơi xa lạ.
- Lá rụng về cội — đi đâu rồi lòng cũng hướng về chỗ mình sinh ra.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
