Người Việt hay mượn chuyện ăn uống để nói chuyện lòng người, và “chia ngọt sẻ bùi” là một câu như thế. Ở đâu có gắn bó bền chặt thì ở đó người ta nhắc ngọt với bùi.
Nghĩa đen: ngọt và bùi là vị gì
Ngọt là vị của mật, của đường, của trái chín. Bùi là vị của lạc, của vừng, của củ khoai bở tơi — thứ vị béo nhẹ mà ăn no lâu. Trong bữa cơm ngày trước, đây là hai vị ngon nhất mà cũng hiếm nhất. Cơm rau cà mắm thì ngày nào cũng có, còn miếng ngọt miếng bùi thì thi thoảng mới được.
Chia với sẻ đều là chẻ ra làm nhiều phần cho nhau. Nghĩa đen vậy là giản dị lắm: có miếng ngon thì đừng ăn một mình. Đứa trẻ được cho củ khoai còn nóng, bẻ đôi đưa cho em — ấy là chia ngọt sẻ bùi rồi.
Nghĩa bóng: cùng hưởng thì cũng cùng chịu
Hiểu rộng ra, bốn chữ này chỉ cái tình mà hai bên cùng hưởng cái sướng, cùng gánh cái khổ. Nói vị ngọt vị bùi, nhưng ai nghe cũng hiểu cái được nói tới là tấm lòng: không giữ phần hơn cho riêng mình, không bỏ nhau lúc ngặt.
Lạ ở chỗ câu này chỉ nói phần ngon. Nhưng ai cũng ngầm hiểu rằng người đã chịu bẻ đôi miếng ngọt cho mình thì cũng là người ở lại lúc mình sa sút.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều đáng nhớ nhất: lòng người lộ ra rõ nhất lúc có cái ngon. Ta hay nghĩ phải hoạn nạn mới thử được lòng nhau, nhưng lúc sung túc cũng là một phép thử. Kẻ vừa khá lên đã ăn một mình, đã quên người từng cùng mình chịu khổ, thì lòng ấy lộ ra rồi.
Chuyện này là thói quen chứ không phải dịp lễ. Vợ chồng chia ngọt sẻ bùi là cùng bàn chuyện chi tiêu chứ không giấu nhau khoản nợ. Anh em ruột thì cùng góp tiền thuốc thang cho cha mẹ, đừng đùn hết cho người ở gần. Ra chỗ làm, người được khen mà biết nhắc tên anh em cùng nhóm thì lần sau ai cũng muốn dốc sức.
Với con cái thì dạy bằng cách sống chứ không bằng lời giảng. Đứa trẻ lớn lên trong nhà mà miếng ngon luôn chia đều, phần của bà, phần của em đều được nhớ, thì tự nó biết chia phần cho bạn khi ra ngoài.
Những câu cùng ý
- Đồng cam cộng khổ — cùng hưởng ngọt bùi thì cũng cùng chịu đắng cay.
- Nhường cơm sẻ áo — san sẻ cho nhau cả thứ chính mình đang thiếu.
- Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau — lời dặn của vợ chồng đã qua thời gian khó.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — trong chỗ có tình, nỗi đau của một người là nỗi đau chung.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng quy được cho ai. Đảo thành “sẻ bùi chia ngọt” cũng chẳng đổi nghĩa, vì hai vế vốn cân nhau. Cứ nghe để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Miếng ngọt miếng bùi nay không còn hiếm, nhưng cái tinh thần sau bốn chữ ấy thì vẫn nguyên: thứ giữ người ta lại với nhau không phải của cải, mà là thói quen nghĩ đến nhau trong việc nhỏ nhất.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
