Người xưa không răn dạy bằng lời nặng, chỉ chỉ tay ra sau vườn: “Chị em như chuối nhiều tàu, tấm lành che tấm rách, đừng nói nhau nặng lời”. Mượn ngay bụi chuối mà nói chuyện tình nghĩa trong nhà, nghe mộc mà thấm.
Nghĩa đen: một gốc chuối, nhiều tàu lá
Chuối là thứ cây quen, nhà quê nào cũng có một bụi ở góc vườn. Chuối không mọc lẻ. Từ một gốc, cây mẹ đẻ cây con, cây con lại đẻ tiếp, thành một bụi chen vai nhau. Trên mỗi cây là mấy tàu lá xoè ra, tàu nọ gối lên tàu kia, lớp trong lớp ngoài.
Lá chuối mỏng mà rộng, gặp trận gió lớn là rách tướp thành từng dải. Ai đứng dưới bụi chuối sau cơn giông đều thấy: tàu ngoài hứng gió nên rách nhiều nhất, tàu bên trong nhờ được che nên còn lành. Cái nhìn thấy được ấy chính là tấm lành che tấm rách.
Nghĩa bóng: che chỗ yếu, giữ lời nói
Lớp nghĩa thứ nhất là chở che. Trong một nhà, chị em đâu ai cũng may như ai. Người lấy được chồng gần, người phải theo chồng đi xa; người làm ăn thuận, người long đong. Câu hát bảo rằng ai đang lành thì che cho người đang rách, chứ đừng đứng nhìn hay chê bai.
Lớp thứ hai sâu hơn, nằm ở chữ “nặng lời”. Chị em ruột hiếm khi mất tình vì một cú đánh, mà thường mất tình vì một câu nói. Người dưng nói nặng thì bỏ ngoài tai, chị em nói nặng thì nhớ cả đời, bởi ruột thịt biết rõ nhau chỗ nào đau nhất. Một câu buột miệng lúc nóng để lại vết còn lâu hơn chính chuyện đã cãi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Che nhau là việc làm chứ không phải lời hứa. Một lần chạy sang trông con hộ, một lần cho vay không hỏi lý do, đôi khi giữ tình được nhiều hơn cả chục lần thăm hỏi qua loa. Ngày nay chị em ít khi ở chung nhà nên càng phải chủ động: một cuộc gọi khi biết em vừa mất việc, một khoản gửi về lúc chị đang lo viện phí cho mẹ.
Câu hát cũng không bắt tấm rách phải cố che tấm lành. Ai đang khá hơn, tỉnh hơn, ít bị dồn vào chân tường hơn thì người ấy có sức mà nhịn trước. Còn chuyện nặng lời bây giờ có hình dạng mới: nhiều nhà cãi nhau ngay trong nhóm tin nhắn chung, chữ viết ra nằm đó rất lâu mà ai cũng đọc được. Cách cũ vẫn dùng được — chuyện riêng thì nhắn riêng, chuyện đang nóng để mai hãy trả lời.
Những câu cùng ý
- Lá lành đùm lá rách — cùng lối ví với lá cây, nhưng mở rộng ra cả xóm làng.
- Chị ngã em nâng — nói gọn cái bổn phận đỡ đần nhau giữa chị em ruột.
- Anh em như thể tay chân — ruột thịt như tay với chân, mất đi thì không thay được.
- Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau — chỗ nào nên tranh hơn thua, chỗ nào thì không.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không biết có từ bao giờ. Có nơi hát “đừng nói nhau nhiều lời”, có nơi hát “đừng nói nhau nặng lời”, ý cũng gần nhau. Người xưa nói từ cảnh sống của người xưa, nên ta cứ nghe để tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ nhà. Riêng cái lõi thì khó cãi: cùng một gốc mọc lên thì che cho nhau, và trước khi buông lời nặng, hãy nhớ người mình sắp làm đau cũng là người còn lại bên mình lâu nhất.
