Người xưa ví von thẳng thắn đến mức hơi phũ: “Chị em dâu như bầu nước lã”. Nghe qua thì tưởng là lời chê, nhưng ngẫm kỹ lại thấy đó chỉ là một nhận xét tỉnh táo về cái nếp nhà ngày trước.
Nghĩa đen: bầu nước lã là gì
Nước lã là nước chưa đun, chưa pha, không màu không vị. Trong tiếng ta, hễ nói tới nước lã là nói tới cái gì nhạt và không ruột thịt, như câu “một giọt máu đào hơn ao nước lã”. Còn cái bầu là quả bầu khô cắt ngang làm đồ đựng nước, thứ đồ dùng có ở gian bếp nhà quê nào cũng thấy.
Chị em dâu là ai? Là mấy người đàn bà vốn ở các nhà khác nhau, có khi khác làng, lấy anh em trai một nhà rồi thành người một nhà. Trước ngày cưới họ hoàn toàn xa lạ. Câu tục ngữ nói đúng chỗ đó: quan hệ ấy không sẵn nền móng, như bầu nước lã không sẵn vị.
Nghĩa bóng: va chạm sinh ra từ cách ở chung
Người ta hay mượn câu này để nói chị em dâu khó ở với nhau. Nhưng cái gốc nằm ở cách xếp đặt gia đình ngày trước, chứ không ở tính nết của ai.
Nhà xưa mấy đời sống chung một mái, chung một bếp, chung một bồ thóc. Nàng dâu về nhà chồng thường không có của riêng, không có tiếng nói trong việc lớn, mà lại được đo bằng công phục vụ cả nhà. Thế là sinh so bì: ai làm nhiều hơn, ai khéo hơn, con ai học giỏi hơn. Đặt bất cứ ai vào cảnh chật chội, việc chung mà công riêng không rõ, thì va chạm là khó tránh.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: cái gì không sẵn thì phải xây. Nước lã tự nó nhạt, nhưng người ta vẫn đun nước lã lên pha trà, nấu canh. Chị em dâu không có máu mủ để dựa, nên phần còn lại nằm ở cách cư xử — chào hỏi tử tế, giúp nhau lúc cần, không nói xấu nhau sau lưng. Nhiều nhà có chị em dâu thân nhau như ruột thịt, thế là đủ thấy câu tục ngữ không phải cái án.
Điều thứ hai: người đứng giữa quyết định rất nhiều. Cha mẹ chồng và mấy anh em trai làm cho mọi chuyện dịu đi hay căng lên đều được. Đừng đem con dâu này ra so với con dâu kia, đừng để một người gánh thay người khác rồi coi là đương nhiên. Chừng đó thôi đã bớt được quá nửa chuyện lục đục.
Điều thứ ba: rõ ràng thì đỡ hiềm khích. Ngày nay vợ chồng trẻ phần lớn ở riêng, cái gốc mâu thuẫn xưa đã mất, chỉ còn mấy dịp chung — giỗ chạp, Tết nhất, lúc cha mẹ ốm đau. Cứ chia phần việc phần tiền cho rõ, ai bận thì góp cách khác, rồi ghi nhận công của nhau bằng một lời tử tế. Người làm nhiều mà chẳng ai nhắc tới thì lâu ngày sinh tủi.
Những câu cùng ý
- Một giọt máu đào hơn ao nước lã — cũng lấy nước lã để nói quan hệ không ruột thịt.
- Chị em dâu nấu đầu trâu lủng nồi — cùng chuyện chị em dâu, nhấn vào cái khó khi làm chung.
- Dâu là con, rể là khách — chỗ đứng khác nhau của con dâu, con rể trong nếp nhà cũ.
- Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau — chuyện trong nhà thì bảo nhau, đừng để người ngoài xen.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gán được cho ai. Nó ra đời khi nhà nhiều đời ở chung còn là chuyện thường, mà nay nếp ấy đã khác nhiều. Cho nên cứ nghe để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ người, đừng lấy làm khuôn đo bụng dạ ai. Nước lã tuy nhạt, đun lên vẫn thành ấm trà mời nhau — tình trong nhà cũng vậy, đậm hay nhạt là do người trong cuộc cùng vun vào.
