Ông bà xưa có câu “Chị em dâu nấu đầu trâu lủng nồi”. Nghe thì nặng, nhưng nhìn kỹ lại thấy nó chạm đúng một cái khó có thật của những nhà đông người ở chung.
Nghĩa đen: cái đầu trâu khó nhừ
Muốn hiểu câu này, phải biết cái đầu trâu trong bếp ngày trước khó nấu cỡ nào. Xương to, da dày, thịt bám sát xương, lại nhiều gân. Luộc nồi thịt ba chỉ chừng nửa buổi là xong, còn ninh cái đầu trâu cho nhừ thì phải giữ lửa suốt, nước cạn lại chêm, người trông bếp không dám rời.
Vế sau — “lủng nồi”, tức thủng nồi — đẩy chuyện đi tới cùng. Đun mãi, đun tới lúc nồi thủng đáy mà cái đầu trâu vẫn chưa chịu nhừ. Ấy là cảnh làm hoài không xong, tốn củi tốn công mà chẳng thấy kết quả đâu.
Đặt mấy chị em dâu bên cạnh cái việc khó ấy, dân gian hiểu theo hai lối. Một là mấy người cùng xúm vào một nồi, kẻ bảo thêm lửa, người bảo bớt nước, rốt cuộc nồi hỏng mà món chẳng nên. Hai là cái tình chị em dâu cũng khó đằm lại, như đầu trâu đun bao lâu cũng vậy.
Nghĩa bóng: cái khó nằm ở chỗ nào
Điều người xưa nhìn thấy là có thật. Nếp nhà cũ, mấy anh em trai lấy vợ rồi vẫn ở chung một mái, chung bếp, chung thóc, chung cả tiếng khen chê của họ hàng. Mấy nàng dâu đến từ những nhà khác nhau, quen nếp khác nhau, lại phải cùng làm một việc mà không ai được quyền quyết cuối cùng.
Nói cho gọn, cái mà câu này chạm tới không phải tính nết của ai, mà là cách xếp đặt đời sống: việc thì chung, phần thì mờ, quyền quyết không rõ, mà người gánh nhiều nhất lại là người mới về, chưa có chỗ đứng. Cứ cái nếp ấy thì hai người đàn ông cũng va nhau, chứ chẳng riêng gì hai người đàn bà.
Câu tục ngữ tả đúng cái cảnh, nhưng lại đổ hết nguyên do về một phía, còn những người có quyền phân xử trong nhà thì đứng ngoài bức tranh. Đó là cách nhìn của xã hội xưa. Thấy chỗ lệch ấy rồi thì hỏi được câu trúng hơn: nồi thủng vì người nấu, hay vì cách giao bếp?
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học đầu nằm ở chữ “chung”. Việc chung mà không chia rõ phần thì rất dễ hỏng, chẳng phải vì ai xấu, mà vì không ai biết mình lo tới đâu. Một mâm cỗ có người đứng bếp chính, người phụ, người rửa thì trôi. Cũng mâm cỗ ấy mà ba người ngang nhau cùng chỉ đạo thì cãi nhau trước khi nồi sôi.
Nhà ba đời ở chung thì chia rõ ngay từ đầu: ai đi chợ, ai nấu, ai đóng tiền điện nước. Giỗ chạp, Tết nhất càng nên phân công trước vài ngày, mỗi người một món, ai làm món nấy thì tự quyết. Mấy ông chồng, mấy anh con trai cũng phải có tên trong bảng phân công, chứ đừng ngồi chờ mâm dọn lên.
Còn điều này nữa: nồi thủng là do lửa và thời gian, chứ không do cái đầu trâu. Việc khó thì đổi cách làm, đừng cứ đun mãi. Người mới về làm dâu cứ nhận hẳn một phần việc rồi làm cho tốt; có phần rõ thì có chỗ đứng rõ.
Những câu cùng ý
- Chị em dâu như bầu nước lã — không sẵn máu mủ, nên thân thiết là thứ phải vun chứ không tự có.
- Dâu là con, rể là khách — coi dâu như con thật thì phần lớn va chạm tự nhẹ đi.
- Một điều nhịn, chín điều lành — kinh nghiệm sống chung, dù nhịn cũng nên có chừng.
- Chín bỏ làm mười — bỏ qua chuyện vụn, thứ vốn chiếm phần lớn lục đục trong nhà.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng ai đứng ra bảo đảm. Người xưa nói từ cái họ thấy quanh mình, nên ta nghe để tham khảo thôi, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ nhà. Đem nó ra làm lời tiên tri thì hỏng: bước vào nhà chồng mà đã đinh ninh “chị em dâu vốn không hợp được” thì cử chỉ nào của nhau cũng bị đọc theo hướng xấu. Cái nồi không thủng vì hai người đàn bà; nó thủng vì chẳng ai bảo được rằng đến lúc nên tắt bếp.
