Giao việc cho ai, người xưa xem tài với tâm. Riêng mấy việc phải phân xử, chia chác, chấm người này người kia thì còn thêm một thước nữa, gói trong bốn chữ chí công vô tư. Đây là lời khen khó được, bởi nó không đòi ta giỏi, nó đòi ta thắng chính mình.
Bốn chữ ấy nói gì
Bốn chữ đều là chữ Hán:
- Chí — đến mức tột cùng, như trong chí lý.
- Công — chung, của mọi người, như trong của công.
- Vô — không có, như trong vô ích.
- Tư — riêng, của mình, như trong tư lợi.
Ghép lại là: công bằng đến tột cùng, không còn chút lòng riêng. Câu đối rất chặt: chí chọi với vô, công chọi với tư.
Có mấy chỗ dễ lẫn. Chữ chí đây là tột cùng, không phải chí trong ý chí; chữ công đây là chung, không phải công trong công lao. Chỉ trùng âm thôi.
Ngồi vào chỗ xử thì để tình riêng ngoài cửa
Nghĩa rộng ra là xử theo lẽ chung, không để tình riêng, lợi riêng, chỗ quen biết làm nghiêng cái cân. Người như vậy khen chê theo việc chứ không theo mặt người, chia phần theo công sức chứ không theo thân sơ.
Bốn chữ này không bắt ai thành gỗ đá. Ai chẳng có người ruột thịt, có bạn bè, có chỗ nghiêng lòng. Nó chỉ đòi khi đã ngồi vào chỗ phân xử thì gác tình riêng lại ngoài cửa. Ấy là đòi hỏi ở cái ghế, chứ không phải đòi ở tấm lòng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Công bằng không tự có, nó là kết quả của việc chịu thiệt. Xử cho công thì hầu như lần nào cũng phải bỏ một cái lợi, hoặc mất lòng một người quen. Cái quyết định nào vừa gọi là công bằng lại vừa khéo có lợi cho mình và cho người nhà mình thì nên xem lại, cân nghiêng lúc nào chẳng hay.
Thiên vị đáng sợ nhất là thứ mình không biết. Ít ai cố tình ép người khác. Phần lớn cái lệch đến từ chỗ ta rộng tay với người mình quý và soi kỹ người mình không ưa — các cụ gọi là yêu nên tốt, ghét nên xấu. Chữa được cái đó chỉ có một cách: đặt thước ra từ trước, đừng đợi lúc xử rồi mới nghe bụng mình.
Trong nhà cũng thế. Cha mẹ hay thương đứa yếu hơn, chuyện thường tình, nhưng nếu lệch mãi mà không nói ra lý do thì mấy đứa kia ấm ức rất lâu. Đến chuyện chia đất trong họ thì càng nên rõ: mời người ngoài đáng tin cùng chứng kiến, ghi ra giấy, mình có phần trong đó thì để người khác cầm cân. Ấy là giữ tình về sau.
Mấy câu cùng ý
- Cầm cân nảy mực — người đứng ra đo cho đúng, kẻ cho thẳng.
- Thẳng mực tàu đau lòng gỗ — làm đúng phép thì có người chịu thiệt, vẫn phải làm.
- Công tư phân minh — việc chung việc riêng rạch ròi, không lẫn.
- Yêu nên tốt, ghét nên xấu — nhắc cái lệch do bụng mình mà ra.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này vào tiếng mình qua sách vở người xưa rồi thành lời truyền miệng. Ai đặt ra từ bao giờ thì không có căn cứ chắc. Cứ nghe để tham khảo, đừng coi là chân lý: đây là cái mức cao, mấy ai giữ trọn được cả đời. Có điều nó cho ta một chỗ để soi lại mình — sắp xử việc gì, thử hỏi quyết định này có đứng vững không nếu người liên quan là kẻ xa lạ.
