Người trốn nợ rồi cũng có ngày phải ngồi lại với chủ nợ. Người giấu cái lỗi của mình rồi cũng đến lúc lòi ra. Chuyện đó, các cụ gói vào sáu chữ: chạy trời không khỏi nắng. Câu này hay bị nói với giọng cam chịu, nhưng hiểu thành lời đầu hàng thì tiếc.
Nắng thì phủ khắp, chạy đâu cho thoát
Trưa hè, nắng đổ xuống khắp đồng, khắp đường, khắp mái nhà. Người đi giữa trưa có thể tìm bóng cây, có thể đội nón, nhưng không cách nào làm cho nắng biến đi.
Chữ chạy trời nói cái vô vọng của việc ấy. Ta chạy khỏi một chỗ thì được, chứ chạy khỏi bầu trời thì không, vì trời ở trên đầu mọi chỗ ta tới.
Cái gì phải đến thì rồi cũng đến
Ông bà mượn chuyện nắng để nói mấy điều trong đời không né được.
Trước hết là cái mình đã làm ra. Làm sai thì giấu được một thời gian, nhưng sự thật hay tự nó lòi ra. Món nợ vẫn nằm đó dù mình không nghĩ tới. Trốn chỉ làm chậm cái ngày ấy lại, chứ không xoá được việc.
Sau nữa là mấy lẽ chung của kiếp người: tuổi già, ốm đau, mất người thân. Phần này các cụ gọi là trời, ai cũng phải nhận.
Có chỗ dễ hiểu lệch. Nói vậy không có nghĩa cố gắng là vô ích. Các cụ đâu bảo ta bỏ nón mà đi giữa trưa. Các cụ chỉ bảo đừng phí sức vào cái không làm nổi — là dẹp cho hết nắng — mà để sức lo cái làm được: che cái nón, chọn giờ mà đi, mang theo bi đông nước. Bỏ lối trốn, quay sang lối liệu trước, ấy mới là ý câu này.
Bài học và cách dùng hôm nay
Giáp mặt sớm thì đỡ tốn. Khoản nợ nói ra sớm còn thương lượng được; để đến lúc người ta đến tận cửa đòi thì mất cả tiền lẫn tình. Cái lỗi báo ngay còn sửa được; giấu tới lúc vỡ ra thì mất luôn chỗ tin cậy.
Đỡ được chuyện lo hão. Sức người bị đốt vào nơm nớp và tránh né, trong khi việc có ích thì bỏ trống. Đã không dời được cái hẹn với sự thật, thì lấy thời gian còn lại mà sắm sửa cho nó.
Cứ nhìn quanh mà xem. Người ngại đi khám vì sợ nghe kết quả, mà bệnh có lùi theo nỗi sợ đâu. Đứa nhỏ né kỳ thi bằng cách không nghĩ tới, càng né càng cuống, chi bằng chia nhỏ bài vở ra mà học dần. Trong nhà có chuyện lấn cấn để lơ lửng năm này qua năm khác cũng ít khi tự lành; chịu ngồi lại nói cho rõ vẫn hơn vờ như không có gì.
Mấy câu cùng ý
- Trốn trời không khỏi nắng — cách nói khác của chính câu này, nghĩa y hệt.
- Lưới trời lồng lộng, thưa mà khó lọt — làm chuyện khuất tất khó thoát được hậu quả.
- Gieo nhân nào gặt quả nấy — quả gắn với việc mình đã làm, né không được.
- Mất bò mới lo làm chuồng — cảnh của người khất mãi tới lúc đã muộn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, các cụ nhìn nắng ngoài đồng rồi đặt ra, nghe để tham khảo thôi chứ không phải chân lý. Có chỗ đúng, có chỗ tuỳ thời: nói thế không phải cái gì cũng đành chịu, đời nay nhiều việc tưởng là số phận hoá ra sửa được nếu chịu tìm cách. Cứ soi lại việc mình đang né mà xem nó thuộc loại nào.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
