Có những tai hoạ nổ ra ở đâu đâu mà phần thiệt lại rơi xuống đầu người chẳng dính dáng gì. Người mình gọi cảnh ấy bằng bốn tiếng gọn lỏn: cháy thành vạ lây. Câu này không dạy điều cao xa, nó chỉ tả một sự thật lạnh lùng của việc sống chung với nhiều người.
Nghĩa đen
Cái thành là công trình lớn, có tường bao, có kho tàng, có người canh. Thành mà bốc cháy thì ngọn lửa đâu chịu dừng ở chỗ nó bùng lên. Người ta phải múc cạn nước ao quanh thành để chữa lửa; tro với khói bay sang những mái nhà lân cận; đường bị chặn, chợ búa ngưng trệ. Cái thành thì có chủ, mà cái vạ thì chẳng chừa ai.
Chữ lây rất đắt. Nó gợi thứ lan ra theo lối thấm dần, không chủ đích, không nhắm vào ai, như bệnh lây, như lửa lây, như tiếng xấu lây. Vạ đã khổ, vạ mà lại lây thì còn thêm nỗi ấm ức: người chịu vốn chẳng góp phần nào vào chuyện gây ra nó.
Nghĩa bóng
Nghĩa bóng khá rõ: hễ có chuyện rắc rối lớn thì hậu quả thường không dừng ở người trong cuộc mà lan sang cả người xung quanh. Hai nhà tranh chấp, cả xóm mất yên. Hai người trong nhóm giận nhau, cả nhóm làm việc nặng nề. Một người làm ăn cẩu thả, cả nghề mang tiếng.
Cần để ý cái bụng của người xưa. Đây không phải lời trách người chịu vạ, càng không phải bảo họ đáng đời; giọng của nó là giọng ngậm ngùi thay cho người vô can. Bên dưới còn một tầng nữa: chẳng ai sống một mình. Ta ở cạnh ai, làm chung với ai, đều là những sợi dây có thể dẫn lửa tới.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, hãy nhìn xa hơn cuộc cãi vã của chính mình. Định làm cho ra nhẽ thì nên nghĩ thêm một bước: chuyện này rồi ai khác phải gánh? Người nhóm lửa thường quên rằng gió không đứng yên.
Thứ nữa, thấy có mùi khét thì biết giữ khoảng cách. Đứng ngoài một cuộc tranh chấp không có nghĩa là không có chính kiến, mà là hiểu rằng ở gần đám cháy thì dễ bị tàn lửa bén vào. Ở chỗ làm, tốt nhất là giữ phần việc của mình cho rõ, đừng làm người truyền lời qua lại giữa hai bên.
Với con cái, câu này có một chỗ dùng rất đời thường: cha mẹ đi làm gặp chuyện bực, về nhà quát con vì một lỗi cỏn con. Đứa trẻ khi ấy chính là kẻ vạ lây. Tập tách bạch, bực ở đâu để lại ở đó, là món quà lặng lẽ mà nhiều đứa trẻ rất cần.
Những câu cùng ý
- Tai bay vạ gió — cái rủi ập tới bất ngờ, chẳng do mình gây ra.
- Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết — kẻ bé thiệt thân trong cuộc giành giật của bên lớn.
- Giận cá chém thớt — trút cơn bực lên người chẳng liên quan.
- Một con sâu làm rầu nồi canh — một người sai khiến cả đám mang tiếng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ và cũng không nên đoán bừa. Người ta còn nói cháy nhà vạ lây, hoặc gọn hơn là vạ lây. Nghe thì cứ nghe cho biết, nhưng chỉ nên coi là chỗ tham khảo, đúng sai còn tuỳ cảnh. Có lúc giữ khoảng cách là khôn, mà cũng có lúc đứng xa quá lại hoá ra mặc kệ người bên cạnh.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
