Nghe qua thì tưởng câu chạy như đèn cù chỉ tả người vội vàng, nhưng ngẫm kỹ mới thấy nó chê khá sâu. Cái đèn quay tít suốt đêm, sáng ra vẫn đứng nguyên chỗ cũ. Người xưa nhìn thấy trong đó một kiểu bận rộn rất quen: bận mà chẳng tới đâu.
Nghĩa đen: cái đèn quay quanh trục của chính nó
Đèn cù là tên dân gian của thứ đèn giấy có thân quay được, nhiều nơi gọi là đèn kéo quân. Trong lòng đèn đặt ngọn nến, hơi nóng bốc lên làm quay cái tán giấy, kéo theo vòng hình cắt bằng giấy chạy quanh. Bóng in lên mặt giấy ngoài thành một đoàn người ngựa nối nhau đi mãi không dứt.
Trẻ con xem thì mê, nhưng người lớn nhìn kỹ thấy chuyện khác: đoàn người ngựa ấy đi hoài mà chẳng bao giờ tới, vì chúng chỉ quay quanh một cái trục, mà cái trục thì đứng im. Vậy nên gốc của câu không phải chạy nhanh, mà là chạy vòng: nhanh thì có nhanh, quãng đường đi được bằng không.
Nghĩa bóng: bận hoa mắt mà việc vẫn nguyên
Nói ai chạy như đèn cù là tả người ấy tất bật hết chỗ này sang chỗ kia, chân không bén đất, mặt mũi phờ phạc.
Nhưng câu bao giờ cũng có chút giễu nhẹ. Muốn khen ai chăm chỉ thì ông bà nói tay làm hàm nhai, chứ không nói chạy như đèn cù. Bốn chữ này hàm ý cái bận kia có phần uổng công, hoặc ít nhất là chưa được sắp xếp: quay theo cái guồng chứ không theo cái đích. Nặng hơn nữa, câu còn nói tới người làm quần quật quanh năm mà nhà cửa vẫn y nguyên, hết vụ này sang vụ khác chẳng dành dụm được gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bận rộn không phải là thành quả. Cuối một ngày, câu nên hỏi không phải hôm nay mình có bận không, mà là hôm nay có việc gì nhích lên được một bước.
Tiếp nữa là phải nhìn cho ra cái trục mình đang quay quanh. Có khi đó là thói ôm hết mọi việc vì không tin ai. Có khi là cách làm cũ chưa ai chịu sửa. Có khi là ngại từ chối. Không gỡ được cái trục thì chạy nhanh hơn cũng chỉ là quay nhanh hơn.
Trong nhà, cái vòng thường đến từ chỗ mọi việc dồn vào một người. Lời gỡ không phải là chạy nhanh hơn mà là chia lại: chồng gánh một phần, con lớn gánh một phần, có việc cứ làm vừa đủ chứ đừng đòi hoàn hảo.
Đôi lời về câu này
Cùng ý ấy dân gian còn nói chạy long tóc gáy, chạy như cờ lông công, hay nặng hơn là dã tràng xe cát biển Đông (uổng công hoàn toàn). Câu về đèn cù nằm ở giữa: có làm, có mệt, nhưng guồng thì không tiến.
Đây là lời truyền miệng, không rõ từ đời nào, cũng chẳng ai đứng tên. Bà con nghe cho vui và tham khảo thôi, đừng đem ra chê người đang vất vả. Nhiều người chạy vòng là vì hoàn cảnh ép chứ không phải vì vụng. Lời người xưa có đúng có sai tuỳ thời, cứ soi lại xem hợp với nhà mình chỗ nào thì lấy.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
