Có những câu người xưa để lại không phải để dạy điều cao xa, mà để nói một chuyện rất gần: cháy nhà hàng xóm bình chân như vại. Nhà bên đang bốc lửa, cả xóm chạy nháo nhác, mà có kẻ vẫn ngồi yên một chỗ, coi như chẳng dính dáng gì tới mình.
Nghĩa đen: đám cháy và cái vại chôn dưới đất
Làng quê ngày trước nhà tranh vách đất, mái lợp rạ, bếp đun củi rơm, nhà nọ sát nhà kia. Cháy là nỗi sợ thường trực. Cháy một nhà, chỉ cần một trận gió là bén sang nhà bên, rồi cả dãy. Cho nên hễ có tiếng hô cháy là cả xóm bỏ việc mà chạy, người xách nước, người giật đồ, người phá bớt mái để chặn lửa.
Vế sau mượn hình cái vại. Vại là đồ sành lớn, dùng đựng nước, muối dưa muối cà. Vại nặng, thành dày, đáy bè, thường chôn hờ xuống đất cho vững. Gió thổi thì lá bay, người chạy qua chạy lại, mà cái vại thì không nhúc nhích, vì nó vốn không biết động đậy.
Ghép lại thành một cảnh rất chói: một bên là lửa, tiếng kêu, người chạy; một bên là kẻ ngồi trơ như đồ sành. Ba chữ bình chân càng rõ: không chỉ là không chạy, mà là lòng dạ chẳng xao động chút nào.
Nghĩa bóng: dửng dưng trước hoạn nạn của người bên cạnh
Nghĩa bóng chỉ thái độ mặc kệ, coi tai hoạ của người khác là chuyện của người ta. Kẻ ấy chẳng làm hại ai, đó mới là chỗ đáng nghĩ. Họ không ném đá, không xúi bẩy, không lấy của ai. Họ chỉ ngồi yên.
Người xưa chê thái độ ấy vì hai lẽ. Lẽ thứ nhất là cái tình. Sống cạnh nhau bao năm, uống chung một giếng nước, đến lúc nhà người ta cháy mà mình không nhấc chân thì cái nghĩa xóm giềng coi như bỏ.
Lẽ thứ hai mới sắc: lửa có dừng ở hàng rào đâu. Nhà bên cháy mà mình khoanh tay thì rất có thể nhà mình cháy tiếp. Kẻ bình chân như vại tưởng mình khôn, thật ra chỉ là người không nhìn xa quá bờ giậu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều đầu tiên là chẳng ai an toàn một mình. Trong một cái xóm, một cơ quan, các phận người nối với nhau bằng những sợi dây thường ngày ta không nhìn thấy. Giúp người bên cạnh phần lớn không phải là ban ơn, đó là đang giữ cho chính mình.
Điều thứ hai là làm được đến đâu thì làm. Nhiều người ngồi yên không phải vì lạnh lòng mà vì thấy mình chẳng giúp được gì đáng kể. Nhưng lúc nhà cháy, xách một xô nước cũng là xách, gọi hộ một cuộc điện thoại cũng là giúp.
Điều thứ ba là đừng để sự thờ ơ thành thói quen của cả đám đông. Người ta hay nhìn nhau mà quyết: thấy ai cũng đứng yên thì mình cũng đứng yên, và ai cũng nghĩ đã có người khác lo. Chỉ cần một người bước ra trước là cái thế ấy bị phá.
Ở khu dân cư, chuyện này rất cụ thể: biết số điện thoại vài nhà bên cạnh, biết nhà nào có người già ở một mình, cùng nhau giữ cho lối thoát hiểm của cả dãy thông thoáng. Chẳng tốn gì mà có ngày cứu được cả một nhà. Với con cái thì dạy bằng việc vừa sức: thấy bạn ngã thì đỡ bạn dậy.
Những câu cùng ý
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — người ở cạnh mới là người kịp có mặt.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — nếp nương tựa của những nhà chung một xóm.
- Lá lành đùm lá rách — lời dặn gốc rễ về chuyện đùm bọc.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — có người trong nhóm gặp nạn thì ai cũng nao lòng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gắn với ai. Cũng nên biết là nửa sau, bình chân như vại, khi đứng một mình lại đổi nghĩa, chỉ còn là điềm nhiên không sốt ruột, đôi khi còn là lời khen. Phải có vế đầu thì mới thành lời chê. Ông bà nói vậy để nhắc nhau, ta nghe thì cứ coi là chỗ tham khảo: có lúc lao vào là phải, mà cũng có lúc gọi người biết việc mới là giúp đúng.
