Hỏi một người đang gánh cả nhà trên vai xem hôm nay làm gì, câu trả lời thường gọn lỏn: chạy ngược chạy xuôi cả ngày. Bốn chữ ấy chẳng kể ra việc gì cụ thể, mà người nghe hiểu ngay đó là một ngày quay như chong chóng, không lúc nào ngơi.
Nghĩa đen
Hai chữ ngược và xuôi vốn gắn với dòng nước và con đường. Thuyền đi ngược là ngược dòng, đi xuôi là thuận dòng. Đường bộ cũng vậy: ngược là lên phía trên nguồn, lên miền núi; xuôi là về đồng bằng, về phía biển.
Thêm chữ chạy vào cả hai vế, câu vẽ ra người không đi theo một chiều nào nhất định mà lao hết hướng này lại quay hướng kia. Chạy lên rồi chạy xuống, chưa xong chỗ này đã phải sang chỗ khác.
Nghĩa bóng
Từ chuyện đi lại, câu nói chuyển sang tả cảnh tất bật lo toan: xoay đủ đường để giải quyết một việc, hoặc để lo cái ăn cái mặc cho nhà mình. Người ta chạy ngược chạy xuôi lo tiền thuốc cho cha, gom hàng cho kịp phiên chợ.
Giọng của câu thường là thương chứ ít khi chê. Nó gợi ra một người có trách nhiệm, không ngồi im mà chờ. Nhưng bên trong bốn chữ ấy cũng ẩn một nỗi mệt: chạy nhiều thế mà việc vẫn chưa xong, chạy nhiều thế mà vẫn chưa dư dả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chịu đi chịu chạy là biết lo, điều ấy đáng trọng. Nhưng bận không có nghĩa là được việc. Chạy cả hai chiều tức là có lúc ta đi rồi lại quay về đúng chỗ cũ. Nhiều người hết ngày mệt nhoài mà nhìn lại chẳng có việc nào xong hẳn, bởi việc nào cũng dở dang.
Người buôn bán nhỏ hiểu rõ nhất: sáng lấy hàng, trưa giao khách, chiều đòi nợ, tối tính sổ. Chạy cả tháng mà không dư thì cái cần sửa là cách làm chứ không phải chạy thêm: gom các chuyến cùng đường, chốt giá rõ từ đầu, ghi sổ cho biết món nào có lãi.
Sức người lại có hạn, có người lo cho nhà đến mức không còn giờ ngồi ăn với nhà. Việc tử tế nhất ta làm cho người đang chạy ngược chạy xuôi nhiều khi không phải lời khen giỏi quá, mà là ghé tay làm giúp một khâu.
Những câu cùng ý
- Đầu tắt mặt tối — làm không ngơi tay, chẳng có lúc nghỉ.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có chịu làm mới có cái ăn.
- Năng nhặt chặt bị — chạy nhiều không bằng góp đều mà có để dành.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với tích nào. Người ta còn nói chạy đôn chạy đáo, nghĩa cũng vậy. Lời ông bà chỉ nên coi là chỗ tham khảo, đúng sai tuỳ cảnh từng người: có người chạy mãi vì chưa biết sắp việc, có người chạy vì hoàn cảnh ép.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
