Có những câu chỉ cần thốt ra là người nghe hình dung được cả một cảnh sống. Chạy ăn từng bữa là một câu như thế. Bốn tiếng ngắn mà chứa đủ nỗi thắc thỏm của biết bao gia đình: bữa trưa vừa lo xong, bữa tối đã lại phải nghĩ tiếp.
Nghĩa đen: chữ chạy và cái mốc từng bữa
Chữ nặng nhất trong câu là chữ chạy. Không phải cái chạy của đôi chân trên đường, mà là chạy trong chạy vạy, chạy chợ, chạy gạo. Nghĩa là xoay xở, hỏi han, vay mượn, nhận thêm việc, bán bớt đồ, làm đủ cách cho trong nhà có cái bỏ vào nồi. Chữ ấy vừa gợi sự tất bật, vừa gợi cái thế bị đẩy đi chứ không tự sắp được.
Vế sau, từng bữa, mới là chỗ đau. Nhà bình thường tính đời sống bằng tháng, bằng vụ, bằng năm: tháng này đóng học cho con, vụ tới lợp lại mái bếp, sang năm dựng vợ cho thằng lớn. Còn ở đây, cái mốc rút xuống nhỏ nhất có thể, đúng một bữa cơm. Lo xong bữa này là hết vốn, bữa sau lại bắt đầu từ số không.
Nghĩa bóng: cái nghèo đo bằng khoảng cách hai bữa cơm
Người mình có nhiều cách nói về sự túng thiếu, nhưng cách nói này nhắm thẳng vào thứ cơ bản nhất là miếng ăn. Nó tả người thiếu chính cái để sống qua ngày, nên nghe rất nặng.
Nhưng chỗ sâu hơn nằm ở sự bấp bênh. Nhà nghèo mà còn thóc trong bồ thì vẫn yên tâm được vài tháng. Nhà nào lo tới đâu hay tới đó thì không có cái đệm ấy. Một trận ốm, một ngày mưa không ra khỏi nhà được, một cái xe hỏng cũng đủ làm cả nhà chao đảo, bởi chẳng còn gì để trừ hao.
Đi kèm là một cái nếp nghĩ rất riêng mà ai từng trải đều nhận ra: sống lần hồi. Người trong cảnh ấy khó tính chuyện dài, không phải vì họ không biết nghĩ xa, mà vì cái trước mắt đã chiếm hết chỗ. Học thêm một nghề, chữa dứt cái răng sâu, sắm cái nồi tốt dùng được mười năm, tất cả đều bị gác lại, bởi chúng đòi bỏ ra hôm nay để nhận về ngày mai, mà hôm nay thì đã không đủ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chỗ đáng sợ của cái nghèo không nằm ở mức sống thấp, mà ở chỗ không có khoảng đệm. Hai nhà thu vào như nhau, nhà nào có sẵn ít gạo, ít tiền để riêng thì vẫn đứng vững khi gặp chuyện; nhà nào tiêu sát đến đồng cuối cùng thì chỉ một cơn gió cũng đổ. Bởi vậy hễ dôi ra được đồng nào, việc đầu tiên không phải là tiêu sang hơn, mà là dựng lấy cái đệm ấy, dù mỏng.
Sống lần hồi lâu ngày cũng ăn mòn cái khả năng tính đường dài. Bị dồn tới chân tường thì phải chọn cái lợi trước mắt dù biết là thiệt: bán lúa non giá rẻ, nhận việc trả công theo ngày thay vì bỏ mấy tháng học lấy một nghề. Mỗi cái chọn ấy đều hợp lý trong cảnh của nó, cộng lại thì giữ người ta ở nguyên chỗ cũ.
Và đây là câu để thương chứ không phải để chê. Rất nhiều người rơi vào cảnh ấy vì mất sức, vì nuôi người ốm, vì mất mùa, vì nghề theo mùa vụ, chứ chẳng phải vì lười. Đem câu này ra mỉa người khác là dùng sai hẳn cái bụng của người xưa.
Cảnh ấy bây giờ không còn chỉ là thiếu gạo. Lương về mùng năm, đến hai lăm đã phải tính hoãn khoản nào lại, thì cũng là lần hồi, chỉ đổi hình mà thôi.
Những câu cùng ý
- Ăn bữa hôm lo bữa mai — đúng cái thấp thỏm khi chưa bữa nào chắc.
- Giật gấu vá vai — lấy chỗ này đắp chỗ kia, xoay tạm cho qua.
- Bóc ngắn cắn dài — làm ra ít mà tiêu nhiều, mãi không dư đồng nào.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết thu vén thì cảnh eo hẹp vẫn qua.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không gắn với ai. Ông bà đúc từ cảnh mình đã sống, nên chỉ nên coi là chỗ để tham khảo. Chớ nghe câu này rồi vội cho rằng ai chạy ăn từng bữa là kẻ vụng tính. Nhiều khi ấy chỉ là chuyện chẳng may.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
