Có câu chỉ sáu chữ mà gói trọn một nếp nhà: Cháu bà nội, tội bà ngoại. Người xưa nói ra bằng giọng vừa hóm vừa thương, mà lạ ở chỗ bao nhiêu năm rồi, nhiều nhà đọc lại vẫn thấy giống nhà mình.
Nghĩa đen: cháu tính bên nào, công đổ bên nào
Theo nếp nhà cổ truyền, con cái mang họ cha, ghi vào gia phả bên nội, giỗ chạp thờ cúng cũng theo bên nội. Đứa trẻ sinh ra vì thế được gọi là cháu bà nội, sau này lớn lên gánh việc họ bên ấy.
Nhưng vế sau lại lật ngược. Chữ tội ở đây không phải tội lỗi, mà là tội nghiệp, là vất vả, như ta vẫn nói tội thân, tội cho bà. Theo lệ xưa, con gái sinh con so hay về nhà mẹ đẻ ở cữ, hoặc bà ngoại sang chăm con gái mấy tháng đầu. Thế là bà ngoại thành người thức đêm, giặt tã, nấu cháo, bế cháu cho con gái chợp mắt.
Rốt cuộc, cháu thì tính là cháu bên nội, còn công chăm bẵm những ngày cực nhất lại nằm bên ngoại. Câu tục ngữ ghi đúng cái chênh lệch vừa buồn cười vừa cảm động ấy.
Nghĩa bóng: công thầm lặng thường không được ghi tên
Rộng ra, câu này nói một điều rất người: cái tên và cái công không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Người được kể đến chưa chắc là người bỏ nhiều sức nhất. Ngược lại, người làm nhiều nhất lại hay là người lặng lẽ đứng phía sau.
Đáng chú ý là người xưa không dùng câu này để trách bên nội. Giọng của nó là giọng thương bà ngoại, và nhắc con cháu nhớ tới phần công dễ bị bỏ quên. Chuyện cháu tính bên nội vốn là lệ chung của cách tính họ theo cha, chẳng phải bên nội giành lấy. Cái câu tục ngữ muốn chỉnh chỉ là trí nhớ của con cháu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là nhớ ơn cho đủ. Một đứa trẻ lớn lên là công của rất nhiều người: cha mẹ, ông bà hai bên, có khi cả cô dì chú bác. Đừng để cách ghi họ làm mờ đi phần đóng góp thật. Cháu về thăm bà ngoại không phải là đi chơi bên ngoại, mà là về với người đã nuôi mình những ngày đầu tiên.
Cảnh quen nhất bây giờ là ông bà lên phố trông cháu cho con đi làm. Việc nên làm là bàn cho rõ ngay từ đầu: giờ giấc thế nào, việc nhà chia sao, tiền chợ ai lo. Đừng để bà làm quần quật cả ngày mà vẫn thấy mình như khách trong nhà. Cho bà ngày nghỉ, cho bà có giờ riêng, đưa bà đi khám sức khoẻ, ấy là cách trả ơn cụ thể hơn mọi lời cảm ơn.
Nếp cũ đặt bên nội ở giữa là do cách chia họ ngày trước. Nay đã khác, nên quà cáp, thăm nom, chăm lúc ốm đau cứ nghĩ tới cả hai bên như nhau. Trẻ con thấy cha mẹ đối đãi công bằng với ông bà thì lớn lên cũng biết đối đãi công bằng.
Những câu cùng ý
- Sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì — họ hàng hai bên đỡ đần nhau lúc ngặt nghèo.
- Chim có tổ, người có tông — nhắc người ta nhớ gốc gác của mình.
- Cây có cội, nước có nguồn — cái gì cũng có gốc, con cháu chớ quên.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — các đời trong nhà nương nhau mà sống.
Đôi lời về câu này
Sáu chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không gắn với ai. Nó ra đời trong nếp nhà tính họ theo cha ngày trước, nên đọc thì nên đọc như một chuyện để tham khảo, đừng lấy làm khuôn. Mỗi nhà một cảnh: có nhà bà nội mới là người thức đêm, có nhà chẳng nhờ được ai. Cái còn đúng ở mọi thời chỉ là chỗ này: ai đã đổ mồ hôi vì mình thì mình phải nhớ.
