Hoa nhài ít khi vào ca dao, nhưng hễ vào thì mang một ý rất riêng. Quen nhất là câu này, hễ bàn tới nếp ăn ở là người ta lại nhắc:
Chẳng thơm cũng thể hoa nhài, dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An.
Nghe qua tưởng lời khoe, đọc kỹ lại thấy có cái khiêm nhường rất khéo nằm bên trong.
Nghĩa đen: vì sao lại là hoa nhài
Nhài là loài hoa nhỏ, cánh trắng, mọc thành bụi thấp, thường trồng ở góc sân hay bờ rào. Nhìn ngoài thì chẳng có gì nổi: không rực như hoa hồng, không sang như hoa lan, không to như hoa sen. Bông hoa chỉ bằng đầu ngón tay, màu trắng ngà, dễ lẫn vào đám lá.
Cái quý của nhài nằm ở mùi. Hương nhài không gắt, không xộc lên, mà dịu và bền, về đêm thì thơm nhất. Người xưa ướp trà bằng hoa nhài, để mấy bông trong tủ áo, hoặc trồng một bụi trước hiên cho thơm cả khoảng sân. Cái hay của nó không phơi ra ngoài, phải có thời gian mới nhận ra.
Tràng An trong câu là cách gọi cũ chỉ chốn kinh đô. Còn thanh lịch là nếp sống nhã nhặn, ăn nói có chừng mực, cư xử biết trước biết sau.
Nghĩa bóng: cái nết đã thấm vào người
Vế trên nói hoa, vế dưới nói người, mà cả hai đều nhún trước rồi mới khẳng định sau: chẳng thơm cũng thể, dẫu không thanh lịch cũng. Người nói tự hạ mình xuống một bậc, nhưng chính lúc hạ xuống lại là lúc nhận mình thuộc về đâu.
Ý là: có những nết đã thành nếp thì nó nằm trong người, không cần phô ra. Ai lớn lên trong nhà coi trọng lễ nghĩa, dù có lúc vụng về, vẫn giữ được cái cốt ấy, cũng như bông nhài chưa nở hết vẫn là nhài.
Nhưng câu này còn một tầng nữa, tế nhị hơn. Nó vừa là lời tự nhận, vừa là lời tự nhắc: đã mang tiếng ở chốn đông người có nền nếp thì càng phải giữ mình. Cái danh không tự nó bảo đảm cho cái nết, nó chỉ đặt lên vai người ta một phần trách nhiệm. Sống ở đâu không làm nên người thanh lịch, mà cách ăn ở mới làm nên.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ thật thường kín đáo. Bông nhài không cần to và sặc sỡ vẫn được người ta tìm trồng. Người có nghề, có nết cũng vậy, không cần nói nhiều về mình, cứ làm tử tế lâu ngày thì xung quanh tự biết.
Nền nếp là thứ được bồi từng chút, không phải thứ đem ra tuyên bố. Nó đến từ hàng nghìn lần được nhắc trong nhà: ăn trông nồi, ngồi trông hướng, gặp người lớn thì chào, nói năng thì nhẹ giọng. Dạy con, đừng chỉ dạy con nhớ mình là con nhà ai, mà dạy cái nết đi kèm với danh ấy.
Những câu cùng ý
- Cái nết đánh chết cái đẹp — nết ăn ở giữ người lâu hơn nhan sắc.
- Hữu xạ tự nhiên hương — thơm thật thì không cần rao, người khác tự biết.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — trọng phần bên trong hơn cái vỏ ngoài.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — vỏ bọc không thay được nết thật.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ. Nhiều nơi phía trong gọi hoa nhài là hoa lài, nên có khi nghe câu này với chữ lài. Lời ông bà để lại nghe hay thì hay, nhưng cũng chỉ nên coi là chỗ tham khảo. Lấy nơi ở hay gốc gác ra đo nết người thì trật, vì nết là do từng người ăn ở mà nên, chứ chẳng ai được sẵn.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
