Có một câu ca dao nghe qua tưởng chỉ là lời cô gái tỏ bày, ngẫm kỹ mới thấy đó là một lần chọn đường: Chẳng tham ruộng cả ao liền, tham vì cái bút cái nghiên anh đồ. Cô ấy bỏ qua thứ ai cũng thèm, để lấy thứ chưa chắc đã ra tiền.
Nghĩa đen: hai thứ của đặt lên bàn cân
Vế đầu nói của cải nhà nông. Ruộng cả là ruộng lớn, thửa rộng. Ao liền là cái ao nằm ngay bên nhà, liền bờ liền thửa, không phải lội xa mới tới. Ở làng quê xưa, nhà nào có ruộng cả ao liền là nhà khá giả trông thấy: lúa ăn quanh năm, cá dưới ao, nước sẵn mà tưới.
Vế sau lại là thứ khác hẳn. Bút với nghiên là đồ của người học chữ: cây bút lông và cái nghiên mài mực. Anh đồ là người theo nghiệp chữ nghĩa, đi học hoặc dạy học trong làng. Gộp cả bút lẫn nghiên cũng chỉ nặng vài lạng, đem bán chẳng được mấy đồng.
Bên này là ruộng đất sờ được, bên kia là chữ nghĩa nằm trong đầu người. Cô gái chọn bên sau.
Nghĩa bóng: chọn người chứ không chọn của
Câu này không nói cô ấy ghét giàu. Chữ chẳng tham chỉ có nghĩa là không lấy cái giàu làm điều kiện. Cái cô ấy nhắm là con người: một người biết chữ, chịu ngồi, ngày nào cũng mài mực mà học.
Người xưa hiểu ruộng ao là thứ có thể mất. Một trận lụt, một vụ mất mùa, một lần chia của, một cơn túng bấn đem bán đi là hết. Còn cái nằm trong đầu thì không ai lấy được, không cháy, không trôi. Chọn cái bút cái nghiên tức là chọn thứ của mang theo trong người, đi đâu cũng còn.
Câu ca dao cũng cho thấy cách xã hội thời ấy xếp hạng nghề, người theo nghiệp chữ được đặt lên trước. Đó là nếp nghĩ của một thời, nay đọc lại thì nên biết vậy chứ đừng đem ra đo người bây giờ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều còn nguyên giá trị là: có thứ của không ai cướp được. Ruộng ao là của để ngoài thân, cái nghề trong tay là của để trong thân. Người thợ giỏi mất hết đồ nghề vẫn dựng lại được, còn người có đồ nghề mà không biết làm thì mãi vẫn thế.
Nhìn người thì nhìn cái người ta đang theo đuổi. Cô gái trong bài không ngó nhà cửa chàng trai, cô ngó cái bút cái nghiên, tức là ngó xem anh ấy dành thời gian cho việc gì. Cách đo người ấy xưa nay vẫn khá trúng.
Chọn đường dài thì phải chịu đoạn ngắn. Lấy anh đồ là nhận về mấy năm chưa dư dả, là nuôi người ăn học. Nghe êm tai mà thật ra rất sòng phẳng: muốn hái quả lâu thì phải chịu gieo lâu.
Người trẻ hôm nay cũng gặp đúng bài toán ấy: chỗ trả lương cao mà chẳng học được gì, chỗ lương thấp hơn nhưng học được nghề. Trong nhà cũng vậy, của để lại cho con quý nhất là cái khả năng tự kiếm sống.
Cũng đừng đọc một chiều. Chính dân gian còn có những câu trêu anh học trò chỉ biết cầm bút mà không biết cầm cày. Hai giọng ấy đi song song, và đó mới là chuyện thật: người xưa vừa trọng chữ nghĩa, vừa tỉnh táo biết chữ nghĩa suông không đổ đầy nồi cơm.
Những câu cùng ý
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — nói gần y hệt, chỉ khác giọng tục ngữ.
- Một kho vàng không bằng một nang chữ — của chất đống vẫn thua vốn hiểu biết.
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — chữ nghĩa không tự đến, phải mài mỗi ngày.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, cũng không rõ có từ đời nào. Ông bà nói ra từ cảnh sống của mình, nên câu hay thì hay nhưng chỉ nên xem là lời tham khảo, có chỗ đúng có chỗ sai tuỳ thời. Riêng cách xếp nghề cao nghề thấp thì càng nên soi lại cho kỹ trước khi đem ra dạy con.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
