Ai rồi cũng có lúc làm người mới: mới nhận việc, mới chuyển nhà, mới về làm dâu, mới đặt chân tới một vùng lạ. Người mình gọi cảnh ấy bằng bốn chữ nghe là thấy ngay: chân ướt chân ráo.
Nghĩa đen
Ngày trước đi lại chủ yếu bằng đôi chân. Đường làng lầy lội, ruộng thì ngập nước. Người vừa lội qua quãng nước, vừa từ dưới ruộng bước lên bờ, bàn chân còn nhớp nháp bùn, chưa kịp khô. Chữ ráo nghĩa là khô, là hết nước, như ta vẫn nói nắng ráo, khô ráo.
Một chân hãy còn ướt, một chân vừa mới ráo. Hai vế nghe như chọi nhau mà lại tả cùng một người, trong cùng một lúc. Đã tới nơi rồi nhưng chưa yên chỗ. Đã lên bờ rồi nhưng chưa khô chân.
Nghĩa bóng
Từ bàn chân lấm bùn, câu nói chuyển sang chỉ con người. Ấy là kẻ vừa tới, mới bắt đầu, chưa quen mặt ai, chưa thạo việc gì, chưa hiểu nếp nhà nếp xóm. Nó mới chân ướt chân ráo lên phố. Cô ấy chân ướt chân ráo về làm dâu. Cậu ta chân ướt chân ráo vào nghề.
Câu này không sẵn ý chê. Nó tả một hoàn cảnh chứ không phán một tính nết. Tuỳ giọng người nói mà nó thành lời thương, thành lời nhắc, hoặc thành lời đỡ cho người mới: người ta mới chân ướt chân ráo, biết gì mà trách.
Bài học và cách dùng hôm nay
Ai cũng từng có ngày đầu lóng ngóng. Người thạo việc nhất cơ quan, người bán giỏi nhất chợ, đều có một buổi sáng đứng ngẩn ra không biết cất chân vào đâu. Nhớ được thế thì bớt khắt khe với người mới, mà cũng bớt tủi khi chính mình là người mới.
Lúc chân còn ướt là lúc để nhìn và nghe, chưa phải lúc để chê. Người mới chưa biết vì sao ở đây người ta làm theo lối ấy. Cứ ngồi mấy tháng đầu mà hỏi han, ghi nhớ, rồi hẵng góp lời.
Nhưng cũng đừng ướt chân mãi. Cái cớ tôi mới chỉ dùng được một quãng ngắn. Qua nửa năm mà vẫn lấy chuyện lạ việc ra để né, để làm ẩu, thì đó là lười chứ không còn là bỡ ngỡ nữa. Chủ động hỏi, chủ động nhớ tên người, thì chân ráo nhanh hơn.
Những câu cùng ý
- Nhập gia tuỳ tục — vào nhà nào thì theo lệ nhà ấy.
- Trước lạ sau quen — bỡ ngỡ rồi cũng qua, cứ chịu khó.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — người mới thì phải biết ý tứ.
- Chưa học bò đã lo học chạy — mới tới mà đã vội làm chuyện quá tầm.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với tích truyện nào. Ông bà đúc lại từ cái mình thấy quanh mình, nên hay thì có hay nhưng chỉ nên coi là chỗ để tham khảo. Nếp sống mỗi thời một khác, có chỗ nay vẫn đúng, có chỗ phải soi lại rồi mới đem ra dùng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
