Có những câu dân gian chẳng cần giảng, đọc lên là thấy ngay bức tranh. Chân mình thì lấm bê bê, lại cầm bó đuốc mà rê chân người là một câu như thế. Vừa buồn cười vừa chua, mà ai cũng có lúc đứng đúng vào chỗ người cầm đuốc ấy.
Nghĩa đen: bùn dưới chân và ngọn đuốc trên tay
Lấm là dính bùn đất. Bê bê tả cái lấm nhem nhuốc, bùn bết cả bàn chân lẫn ống chân, chẳng còn chỗ nào sạch.
Bó đuốc là bó tre, bó nứa khô đốt lên soi đường ban đêm. Rê là đưa qua đưa lại sát mặt đất. Cầm đuốc mà rê chân người tức là hạ ngọn lửa xuống, soi kỹ vào chân người ta xem có bẩn chỗ nào không.
Cả câu dựng lên một cảnh trớ trêu: kẻ chân bẩn nhất lại sốt sắng cầm đuốc đi soi chân thiên hạ. Ánh đuốc hắt xuống chân người mà không hắt xuống chân mình, nên hắn chẳng thấy phần bùn của chính hắn.
Nghĩa bóng: bới lỗi người mà quên lỗi mình
Câu này chê thẳng thói xét nét, chê bai, bới móc lỗi người khác trong khi mình cũng đầy chỗ dở, có khi còn nặng hơn. Người bị cười ở đây không phải người có lỗi, mà là người tự cho mình cái quyền phán xét dù chưa hề nhìn lại mình.
Chi tiết bó đuốc mới là chỗ thâm. Ngọn đuốc vốn để soi đường cho mình đi, nay bị đem làm đồ nghề săm soi người. Ánh sáng ấy chẳng giúp ai đi đứng dễ hơn, chỉ làm người ta ngượng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là soi mình rồi hãy soi người. Ý các cụ là: người biết mình cũng có bùn dưới chân sẽ góp ý bằng một giọng khác, nhẹ hơn, thật lòng hơn, và vì thế dễ lọt tai hơn.
Sau nữa là xét cái bụng mình khi nói. Có hai kiểu chỉ ra cái sai của người: một là muốn người ta khá lên, hai là muốn mình trông sạch hơn nhờ chỉ vào chỗ bẩn của người. Người bị soi bao giờ cũng cảm được sự khác nhau ấy.
Trên mạng, cảnh cầm đuốc rê chân người diễn ra mỗi ngày. Một đoạn cắt ngắn cũng đủ để hàng nghìn người xúm vào phán một người xa lạ mà mình chẳng biết đầu đuôi. Trước khi gõ một câu nặng lời, thử hỏi mình đã bao giờ ở hoàn cảnh ấy chưa.
Những câu cùng ý
- Việc người thì sáng, việc mình thì quáng — nhìn chuyện của người thì tinh, đến việc mình lại mù mờ.
- Bới lông tìm vết — cố ý săm soi cho ra lỗi của người khác.
- Chó chê mèo lắm lông — kẻ có tật lại đi chê đúng cái tật của người.
- Suy bụng ta ra bụng người — đặt mình vào chỗ người khác trước khi kết luận.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với người nào việc nào. Cứ xem đây là lời để tham khảo chứ không phải cái lệnh cấm nhận xét ai: góp ý ngay thẳng vẫn là việc nên làm, chỉ cần soi lại chân mình trước đã.
