Có một câu người mình gần như chỉ nói lúc chia tay: tiễn con lên tỉnh học, tiễn chồng đi làm ăn xa, tiễn bạn ra bến xe. Người ở lại nắm tay người đi rồi dặn chân cứng đá mềm.
Chân đủ cứng thì đá cũng phải chịu
Ngày xưa đi xa là đi bộ. Không xe, không đường nhựa, cứ lội mấy chục cây số đường làng lổn nhổn sỏi, qua triền đá sắc, qua suối cạn đầy cuội trơn. Cái làm người ta nằm lại giữa đường không phải đường dài, mà là bàn chân phồng rộp, tứa máu.
Vậy nên chân cứng là chân khoẻ, gân cốt chắc, da bàn chân chai lại, giẫm sỏi không sao. Còn đá mềm là nói quá cho vui, chứ đá thì mềm sao được. Người xưa đặt hai vế theo lối có cái này mới có cái kia: chân cứng thì đá mới hoá mềm.
Đá vẫn nằm đó, chỉ là mình vững hơn
Đá đây là mọi thứ chắn ngang: thiếu vốn, lạ nước lạ cái, nghề chưa vững, ốm đau, làm hỏng vài keo. Chân là sức, là gan, là cái mình sắm sửa trước.
Hay ở chỗ câu này không hứa hòn đá sẽ biến mất. Nó chỉ bảo đá mềm đi — vẫn nằm nguyên đó, vẫn cứng như thế, nhưng không còn quyết được chuyện thắng thua nữa. Người xưa đo cái khó không bằng bản thân việc khó, mà bằng việc ấy so với sức người đang đứng trước nó. Cùng một con dốc, người khoẻ thấy là đường, người yếu thấy là vách.
Bài học và cách dùng hôm nay
Lo phần chân trước khi lo phần đường. Đường trước mặt ra sao thì chẳng ai biết, còn sức mình thì mình rèn được. Người đi buôn để dành ít vốn phòng thân, đứa con sắp lên tỉnh thì tập tự giặt giũ cơm nước từ khi còn ở nhà. Ấy đều là làm cho chân cứng trước khi gặp đá.
Đây là lời chúc sức, chứ không phải chúc may. Người mình tiễn nhau không chúc trúng số, không chúc trời thương, mà chúc đúng vào cái phần người đi tự nắm được.
Cũng đừng hiểu đá mềm thành liều mạng. Câu này không xui coi thường việc nặng rồi lao vào tay không. Trong nhà cũng vậy: thương con mà dọn sạch đá trên đường con đi thì lớn lên nó có đôi chân chưa từng chạm sỏi. Thương theo lối câu này là giúp con luyện chân, chứ không phải đi dẹp đá thay con.
Mấy câu cùng ý
- Có công mài sắt có ngày nên kim — việc nặng mấy cũng lùi trước người làm đi làm lại.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — thấy khó mà buông thì chìm giữa dòng.
- Có cứng mới đứng đầu gió — muốn nhận việc nặng thì phải có sức tương xứng.
- Nước chảy đá mòn — yếu mà bền thì cái cứng cũng phải chịu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, nhặt từ chuyện lội bộ đường xa thuở trước, nghe để tham khảo chứ không phải chân lý. Có chỗ tuỳ thời mà đổi: chân cứng mấy cũng có hòn đá to hơn sức mình, có lúc phải nhờ người, phải vòng đường khác. Cứ soi lại việc mình đang làm mà liệu sức.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
