Trong tiếng Việt có những lời chê nhẹ hều mà thấm, chậm như rùa là một câu như thế. Nghe xong chẳng ai giận lâu, chỉ thấy hiện ra dáng con vật lừ đừ nhích từng bước. Lạ là con rùa trong bụng người mình vốn được trọng, vậy sao nó lại thành thước đo cái ì ạch?
Con vật bốn chân ngắn dưới cái mai nặng
Rùa mang trên lưng bộ mai cứng, nặng so với thân. Bốn chân ngắn, bàn chân bè, đi đâu cũng phải nhấc cả khối nặng ấy lên. Người xưa nhìn rùa dưới ao, ngoài bờ ruộng, thấy nó bò từng nhịp, chẳng bao giờ có dáng vội.
Nhưng chậm không phải cái tật của nó. Cái mai giữ cho nó lành trước kẻ săn mồi; nó đổi cái nhanh lấy cái chắc. Lời chê ngoài miệng bỏ qua chỗ này, mà chỗ này mới là chìa khoá.
Chê cái ì ạch
Nói ai làm việc chậm như rùa là chê người ấy làm mãi không xong, giao từ sáng đến chiều vẫn còn dở dang. Câu dùng được cho cả người, cả cái thủ tục lê thê, cả công trình mãi chẳng xong.
Đáng nói là giọng câu khá nhẹ, là lời trách pha đùa chứ không phải lời mắng. Mẹ nói thằng bé ăn chậm như rùa mà trong giọng vẫn thương. Câu chỉ nhắm vào cái nhịp, không đụng tới nết ăn ở, nên nói ra ít mất lòng.
Riêng con rùa thì người mình vốn quý. Rùa nằm trong bốn con vật thiêng long, ly, quy, phụng; rùa đội bia đá thấy nhiều ở đình chùa; rùa gắn với sống lâu, chở nặng mà không gãy. Ngoài miệng thì chê chậm, trong lòng lại trọng cái bền.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết phải tách chậm chạp với chậm rãi. Chậm chạp là làm mãi không xong vì đãng trí, chưa quen tay, hoặc trong bụng không muốn làm. Chậm rãi là cố ý đi từng bước cho chắc. Nhìn ngoài giống nhau mà kết quả khác hẳn; lời chê chỉ đúng với vế đầu.
Kế nữa, cái chậm nhiều khi không phải lỗi người mà lỗi ở cách làm. Ai xếp đồ nghề lộn xộn thì mất nửa buổi chỉ để đi tìm.
Với con trẻ càng nên dè miệng. Đứa nhỏ ăn chậm, mặc áo chậm phần lớn vì tay chân chưa thuần, chứ chẳng phải lười. Hối riết thì nó đâm sợ rồi làm ẩu cho xong. Còn việc riêng của mình, đôi khi lại nên đi như con rùa: học một nghề, trả một khoản nợ, giữ cái sức khoẻ — thứ quyết định không phải nhanh mà là không đứt quãng.
Mấy câu cùng ý
- Chậm như sên — cùng lối ví, chê nặng hơn một bậc.
- Trâu chậm uống nước đục — nói cái thiệt của người đến sau.
- Kiến tha lâu đầy tổ — góp từng chút, chậm mà chắc.
- Dục tốc bất đạt — vội chưa chắc đã nhanh hơn.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, ông bà nhìn con vật quanh nhà rồi đặt ra, chứ không phải chân lý. Có lúc đúng, có lúc sai, tuỳ thời tuỳ việc: có chuyện phải nhanh thật, có chuyện quý nhất chỉ là không bỏ cuộc. Cứ nghe để tham khảo, rồi soi lại xem mình đang ở cảnh nào mà chọn nhịp cho vừa.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
