Muốn nói một chuyện đã chắc, khỏi phải bàn thêm, người mình hay buông một câu: chắc như đinh đóng cột. Nghe là hiểu ngay, mà ngẫm kỹ thì câu ấy đặt lên vai người nói một gánh không nhẹ.
Cây đinh ăn vào thớ cột
Nhà gỗ ngày trước dựng lên nhờ mấy cây cột. Cột gánh cả cái mái nên gỗ phải chọn kỹ, thớ phải chắc. Đóng cây đinh vào cột không giống đóng vào tấm ván mỏng ngoài chái bếp: đinh ăn sâu, thớ gỗ khép lại ôm chặt lấy thân đinh. Muốn nhổ phải lấy búa mà bẩy, mà bẩy được thì cột cũng còn cái lỗ.
Người xưa lại chọn hai thứ đều cứng: đinh sắt với cột gỗ, chứ không phải đinh gài vào phên. Cứng cả hai bên nên mới chắc.
Đã nói là không đổi
Nghĩa bóng thì rõ: chỉ cái gì đã chắc chắn, hết đường nghi ngờ, không ai lay được. Người ta dùng khi quả quyết một chuyện có thật, khi nhận lời — mai tôi giao hàng, chắc như đinh đóng cột — hoặc khi nói về chuyện đã quyết, thôi bàn lại.
Lạ ở chỗ câu này không bàn hay dở, nó chỉ đo độ chắc. Nhưng cũng vì thế mà nó hoá ra một phép thử. Nói chắc mà làm không nổi thì cái sai bày ra trước mắt, chẳng còn đường chống chế.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chắc thì hãy nói chắc. Lắm người quen nói cho mạnh miệng, cho ra vẻ mình nắm việc. Lời chắc mà không có gốc thì như đóng đinh vào phên, vừa đóng đã bung, từ đó ai còn tin nữa.
Nói nên có bậc. Người từng trải hay chia ra: việc này tôi chắc, việc kia tôi liệu là được nhưng còn phải xem, việc nọ tôi chưa biết. Nghe không oai bằng nói chắc tất, nhưng để lâu thì được tin.
Lỡ không giữ được lời thì báo sớm, nói rõ vì sao, rồi bù bằng việc cụ thể. Im re cho qua là cách mất tiếng nhanh nhất, vì đinh có nhổ ra thì cột vẫn còn cái lỗ. Nhận việc với khách nên tính dư ngày, hẹn dư mà làm sớm còn hơn trễ. Trong nhà cũng vậy, hứa dẫn con đi chơi mà khất dăm lần thì lần sau nó hết tin.
Mấy câu cùng ý
- Nói lời phải giữ lấy lời — đã nói chắc thì phải làm cho bằng được.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — sai lời một lần, những lần sau nói gì cũng nhẹ hều.
- Nói có sách, mách có chứng — quả quyết thì phải có căn cứ, đừng nói suông.
- Bút sa gà chết — đã đặt bút ký thì khó mà rút lại.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, nhặt từ chuyện làm nhà làm cửa rồi đem soi vào lời ăn tiếng nói, chứ không phải chân lý. Có chỗ đúng, có chỗ tuỳ thời mà đổi: đời nay lắm việc còn phụ thuộc người khác, nói chắc quá đôi khi lại thành hớ. Cứ nghe để tham khảo, rồi soi lại việc nhà mình mà liệu.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
