Ngày trước làng mình chưa có trường dạy nghề. Cha ngồi làm, con đứng bên nhìn, nhìn riết rồi cầm tay làm thử, ít lâu sau làm thay cha lúc nào không hay. Bốn chữ cha truyền con nối ghi lại đúng cái cảnh ấy.
Truyền là trao, nối là tiếp
Câu đặt cân hai bên: cha đối với con, truyền đối với nối. Hai đời người, hai đầu của một việc.
Truyền là trao lại, là cha có bụng dạy. Nối là tiếp vào chỗ đứt cho liền mạch, là con có bụng học. Người xưa không dùng hai chữ cùng nghĩa mà dùng hai chữ bù cho nhau, bởi trao nghề chỉ xong khi có đủ hai phía. Cha giấu tay thì mạch đứt. Con quay lưng thì mạch cũng đứt.
Cái đem trao thì đủ thứ: lò rèn, xưởng mộc, bàn xoay gốm, thang thuốc, mảnh ruộng, cái cửa hiệu ngoài phố. Có nhà chẳng có nghề gì, chỉ trao lại nếp ăn ở.
Nối nghề, nối cả nếp nhà
Nói rộng ra, câu này chỉ chuyện đời trước nối đời sau trong một nhà, một họ. Nghề là một phần, nếp sống là phần còn lại.
Khen thì khen ở chỗ này: nhà nào giữ được nghề qua mấy đời là nhà có của quý. Của quý ấy không nằm ở mấy món đồ nghề, mà nằm ở đống kinh nghiệm một người làm cả đời cũng góp không đủ. Anh thợ đời thứ ba biết mấy cái mẹo mà ông nội anh phải hỏng mấy chục lần mới rút ra. Nhờ vậy mà lắm làng nghề sống được hàng trăm năm.
Nhưng nối nghề khác nối cái ghế
Câu này cũng có lúc được nói với giọng không vui. Ấy là khi cái được trao không phải nghề mà là chỗ ngồi, trao cho con cháu chỉ vì máu mủ chứ không vì làm được việc. Người xưa có sẵn câu con vua thì lại làm vua để nói cảnh đó.
Cho nên nghe câu này phải tách hai chuyện. Trao lại cái mình biết làm là điều đẹp. Trao lại cái ghế mình đang ngồi lại là chuyện khác hẳn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, biết mà không dạy ai thì cái biết chết theo mình. Ông thợ giỏi mà giữ khư khư, đến lúc nằm xuống là hết. Người xưa coi dạy nghề là bổn phận, chứ không phải ban ơn cho ai.
Thứ hai, trao nghề không giống trao đồ. Cho miếng đất thì ký cái giấy là xong. Cho cái nghề thì phải mất mấy năm, phải ngồi nhìn con làm hỏng mà không quát, phải nói đi nói lại một điều. Người cha nóng tính thường dạy con không nổi, dù tay nghề mình cao.
Thứ ba, ép thì mạch không bền. Con không thích mà cứ bắt theo nghề cha thì mất hai đằng: mất một người thợ giỏi ở nghề khác, lại thêm một người làm nghề mà chán nghề. Chữ nối vốn phải tự nguyện.
Đời nay nhiều nhà vẫn giữ hiệu thuốc, quán ăn, xưởng mộc qua mấy đời. Cái đáng trao nhất hoá ra không phải công thức, mà là cái mực thước: chọn hàng thế nào, làm kỹ đến đâu, ăn ở với khách ra sao. Còn cha mẹ nào không có nghề để trao thì vẫn đang trao mỗi ngày đấy thôi — cách nói năng, cách tiêu đồng tiền, cách nhịn nhau lúc bực. Trẻ con học mấy thứ đó nhanh hơn học bất cứ lời răn nào.
Mấy câu cùng ý
- Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh — con cháu thường mang dấu của dòng họ.
- Con hơn cha là nhà có phúc — mong lớn nhất của người trao là người nối vượt được mình.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm sâu một nghề mới có cái mà trao lại.
- Tre già măng mọc — lớp trước lui đi thì lớp sau nhô lên, lẽ thường là vậy.
- Giấy rách phải giữ lấy lề — nếp nhà cần giữ qua các đời dù cảnh nhà đổi thay.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, nhặt ra từ cảnh làm ăn trong nhà thuở chưa có trường lớp, chứ không phải chân lý. Nghe để tham khảo thôi, vì có chỗ tuỳ thời mà đổi: đời nay con cái đi học đi làm khắp nơi, không nối nghề cha cũng chẳng phải là bỏ nhà bỏ họ. Cứ soi lại nhà mình mà liệu, giữ được cái nếp là quý rồi.
