Nhà có hai đứa con, nuôi như nhau, dạy như nhau, mà một đứa điềm đạm còn một đứa nghịch như quỷ sứ. Người Việt gọi tên chuyện ấy bằng một câu rất gọn: Cha mẹ sinh con, trời sinh tính. Câu này vừa là lời an ủi cho những bậc cha mẹ vất vả, vừa rất dễ bị hiểu lệch thành cái cớ để buông xuôi.
Nghĩa đen
Vế đầu nói phần cha mẹ làm được: sinh con, tức là sinh ra hình hài, nuôi nấng đứa trẻ nên vóc nên người. Vế sau nói phần cha mẹ không đặt sẵn được: trời sinh tính — tính nết, khí chất, cái riêng của mỗi người là do trời cho.
Chữ trời trong lời ăn tiếng nói dân gian không hẳn chỉ một đấng nào, mà thường chỉ những gì tự nhiên, nằm ngoài tầm sắp đặt của con người, giống như khi ta nói “trời cho”, “của trời cho”. Vậy nghĩa đen cả câu là: cha mẹ sinh ra con nhưng không quyết được tính nết của con.
Nghĩa bóng: mỗi đứa một nết, không đứa nào giống đứa nào
Sau câu nói ấy là một cái nhìn rất trúng. Có đứa từ nhỏ đã dạn, gặp ai cũng cười; có đứa nhút nhát, đến chỗ lạ là bám mẹ. Có đứa ngồi yên hàng giờ với một món đồ chơi, có đứa không chịu ngồi quá năm phút. Những khác biệt ấy hiện ra quá sớm để đổ cho cách dạy.
Ý thực dụng của câu tục ngữ là lời khuyên về sự bao dung. Đừng bắt hai đứa con phải giống nhau, đừng đem con mình so với con nhà người, và cũng đừng vội kết luận rằng mình là cha mẹ tồi chỉ vì con khó bảo.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là dạy con phải tuỳ theo nết của con. Cùng một lời nhắc, đứa nhạy cảm nghe xong buồn cả buổi, còn đứa vô tư thì quên ngay. Đứa hiếu động phải cho chạy nhảy đã rồi mới ngồi học được; đứa chậm rãi cần thêm thì giờ chứ không cần bị giục. Hiểu nết con thì cha mẹ đỡ tốn sức mà việc lại chạy.
Hai là đừng đem con ra so. So sánh gần như chẳng bao giờ tạo ra động lực, nó chỉ tạo ra mặc cảm và sự ganh ghét trong nhà. Mỗi đứa một tính, đặt chung một cái thước là sai ngay từ đầu.
Ba là tính chỉ là cái nền, không phải cái kết. Đây là chỗ dễ hiểu lệch nhất. Nói “trời sinh tính” rồi mặc kệ con muốn ra sao thì ra là làm trái với chính người xưa — những người cũng dặn “dạy con từ thuở còn thơ”. Đứa nóng nảy vẫn học được cách kiềm chế, đứa nhút nhát vẫn dạn dần nếu được nâng đỡ đúng cách.
Đến chuyện chọn nghề cho con cũng vậy. Một đứa cẩn thận, thích tỉ mỉ sẽ khổ nếu bị đẩy vào việc phải nói cười với người lạ suốt ngày, và ngược lại. Nhìn xem con sống được với việc gì thường đúng hơn là chọn nghề theo trào lưu.
Với chính người làm cha mẹ, câu này còn là liều thuốc hạ nhiệt. Nuôi một đứa khó tính không có nghĩa là mình hỏng. Việc cần làm là kiên trì với phần mình nắm được: nếp trong nhà, sự có mặt bên con, cách cư xử của chính mình.
Những câu cùng ý
- Cha nào con nấy — nhìn từ phía ngược lại, con cái mang dấu ấn rõ rệt của cha mẹ.
- Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh — nếp nhà và gốc gác in dấu lên con cháu.
- Dạy con từ thuở còn thơ — tính do trời sinh, nhưng việc uốn nắn vẫn phải làm và làm sớm.
- Bé không vin, cả gãy cành — nết xấu bỏ mặc từ nhỏ thì lớn lên rất khó sửa.
- Con dại cái mang — con mang tính nết thế nào thì trách nhiệm dạy dỗ vẫn thuộc về cha mẹ.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai nói ra đầu tiên, cũng không rõ có từ bao giờ. Trong kho dân gian còn có những câu nghiêng hẳn về phía ngược lại, như “Cha nào con nấy”. Hai nhóm câu ấy không đánh nhau, chúng chỉ soi hai mặt của cùng một chuyện. Bởi vậy hãy xem đây là lời để tham khảo, có đúng có sai tuỳ nhà tuỳ đứa trẻ, nghe rồi tự soi lại nhà mình mà liệu.
