Trong đám ca dao về nhà cửa, có câu êm ái mà cũng có câu như một cái tát. Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng thuộc loại thứ hai. Người xưa chẳng vòng vo, họ đặt hai chiều cho và nhận cạnh nhau rồi để người nghe tự thấy cái khoảng cách giữa chúng.
Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng,
Con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày.
Nghĩa đen: nước tràn bờ và những con số
Lai láng là tả nước tràn ra, đầy đến mức không còn bờ, không đong được. Ghép với biển hồ, thành ra một vùng nước mênh mông chẳng ai nghĩ tới chuyện đo đếm. Người xưa mượn nó để nói cách cha mẹ nuôi con: cho mà không tính, cho tới đâu hay tới đó, cho tới khi hết thì thôi.
Vế sau đổi hẳn giọng. Tính tháng tính ngày là tiếng của sổ sách, của người đang cân nhắc hơn thiệt. Tháng này đến lượt ai, đã nuôi được bao lâu rồi, còn phải nuôi bao lâu nữa. Hai vế đặt cạnh nhau nghe chan chát: một bên nước tràn bờ, một bên mấy con số đếm ngược.
Nghĩa bóng: tình trong nhà thường chảy xuôi
Câu này nói tới không hẳn là chuyện con cái bất hiếu. Nó chỉ ra một điều buồn mà có thật: người ta thương con hơn thương cha mẹ, lo cho đứa nhỏ trước rồi mới đến người già.
Chỗ khác nhau còn nằm ở cái bụng người làm. Nuôi con là nuôi một đứa đang lớn lên, mỗi ngày một khá hơn, nên cho đi mà lòng còn có chỗ để mừng. Nuôi cha mẹ là chăm một người đang yếu dần, càng chăm càng thấy nặng, nên rất dễ sinh ra cái cảm giác gánh vác. Câu ca dao chính là lời nhắc dành cho cái cảm giác ấy.
Cũng phải nói cho rõ: bài này không đòi con cái trả đủ. Chẳng ai trả nổi một biển hồ. Nó chỉ trách cái thói ngồi đếm, cái kiểu chăm cha mẹ mà bụng lúc nào cũng nghĩ tới phần thiệt của mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là coi chừng quyển sổ trong lòng. Khối nhà rạn nứt chỉ vì anh chị em ngầm đếm xem ai bỏ ra nhiều hơn. Mà đếm thì bao giờ cũng thấy mình thiệt, vì công của mình thì mình thấy rõ còn công của người khác thì không. Cách chữa không phải đếm cho chính xác hơn, mà là thôi đếm.
Sau nữa là nói thẳng và chia việc cho rõ, thay vì cắn răng chịu rồi oán. Người con nào cũng có giới hạn về tiền bạc và thì giờ. Ngồi lại bàn xem ai lo phần nào là việc của người lớn, còn im lặng gánh hết rồi trách sau lưng thì hại cho cả nhà.
Ở nhiều nhà bây giờ, việc chăm cha mẹ già rơi vào tay một người, thường là người ở gần. Anh chị em ở xa nên chủ động góp phần của mình bằng tiền, bằng việc thay phiên, bằng cách hỏi han người đang trực tiếp chăm sóc, thay vì mặc định coi đó là chuyện của người kia.
Và nhớ giữ ý trong lời nói. Người già rất nhạy với cảm giác mình là gánh nặng. Một câu buột miệng về tiền thuốc, một tiếng thở dài khi phải đưa đi khám có khi làm cha mẹ đau lâu hơn mọi thiếu thốn.
Những câu cùng ý
- Một mẹ nuôi được mười con, mười con không nuôi được một mẹ — nói thẳng cái trớ trêu trong chuyện phụng dưỡng.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa lẽ ra phải khép kín giữa hai đời.
- Nước mắt chảy xuôi — thừa nhận tình trong nhà thường chảy về phía lớp sau.
- Có nuôi con mới biết lòng cha mẹ — tự làm cha mẹ rồi mới hiểu hết cái công ấy.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — lẽ chung về lòng biết ơn với người đi trước.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ, không thể quy cho ai. Nó là kinh nghiệm dân gian góp lại từ chuyện nhà người ta, nên chỉ nên xem là lời để tham khảo, có đúng có sai tuỳ từng nhà từng thời. Nhiều người con vẫn chăm cha mẹ rất mực mà chẳng đếm ngày nào. Đọc câu này, hay nhất là đem soi lại mình chứ đừng vội đem ra kết tội ai.
