Chỉ năm chữ, Cha chung không ai khóc, mà chạm đúng một cái tật rất dai của con người khi sống giữa đám đông. Câu này không chỉ mặt ai, nó đặt ra một câu hỏi mà ai cũng phải tự trả lời vài lần trong đời: việc đã là của chung thì mình còn thấy nó là việc của mình nữa không?
Nghĩa đen: đám tang mà vắng tiếng khóc
Phải đặt câu này về đúng nếp làng xã ngày trước mới thấy hết. Đám tang xưa không chỉ là chuyện buồn riêng một nhà. Tiếng khóc là một phần của lễ, là cách người sống tỏ lòng với người đã khuất trước mặt cả họ, cả xóm. Con khóc cha, cháu khóc ông — bổn phận rành rành, gắn với một mối ruột thịt rành rành.
Chữ chung phá vỡ đúng cái rành rành ấy. “Cha chung” là người mà nhiều người cùng gọi bằng cha nhưng chẳng ai là con ruột cho thật chặt. Đến lúc phải khóc, ai cũng ngoái sang nhìn người bên cạnh, ai cũng nghĩ đã có người khác lo hộ. Rốt cuộc là một đám tang đông người mà trống hoác tiếng khóc. Đông mà hoá vắng — chính cái trớ trêu ấy là thứ người xưa muốn ghim vào đầu người nghe.
Nghĩa bóng: việc của mọi người thành việc của không ai
Từ cái đám tang ấy mở ra một lẽ rộng hơn nhiều. Cái gì gán cho “tất cả mọi người” thì rất dễ thành của chẳng ai cả. Mỗi người thấy phần của mình bị chia nhỏ đến mức gần như không còn nặng, thêm cái ý nghĩ “thiếu mình thì vẫn có người khác” là đủ để quay mặt đi mà lòng vẫn yên.
Đáng nói là câu này không tả kẻ xấu. Người bỏ mặc việc chung phần lớn chẳng ác gì. Họ chỉ đang tính một phép tính rất người: bỏ công ra thì mình chịu, cái được thì chia cho cả đám. Người xưa nhìn thấu chỗ đó nên mới nói thành lời, để nhắc nhau chứ không phải để mạt sát.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là phải rành mạch. Một việc muốn chạy thì phải có người đứng tên chịu, chứ không giao cho “cả nhóm”. Chỗ nào ranh giới mờ thì chỗ ấy có việc rơi xuống đất mà chẳng ai buồn nhặt.
Thứ hai là soi lại chính mình. Ai cũng có lúc thấy rác giữa sân mà bước qua, thấy chỗ hỏng trong việc chung mà nghĩ “không phải phần mình”.
Ở chỗ làm, đây là chuyện của những đầu việc “ai làm cũng được”: biên bản họp không ai ghi, lỗi thấy rồi không ai báo, khách gọi vào số chung không ai nhấc. Cách chữa không phải họp thêm để nhắc nhau, mà là gắn một cái tên vào từng đầu việc kèm một cái hẹn. Một cái tên cụ thể nặng hơn mười lời kêu gọi.
Trong nhà cũng thế. Bếp chung, sân chung, tiền điện tiền nước chung — không ai nhận phần thì cuối cùng người chịu khó nhất gánh hết rồi sinh ấm ức. Nhiều nhà lục đục không phải vì hết thương nhau, mà vì thiếu một buổi ngồi nói sòng phẳng ai lo cái gì.
Với con trẻ thì dạy bằng việc thật: giao cho con một phần việc nhỏ mà chỉ mình con chịu — tưới cây, cất giày dép, đổ rác. Đứa nhỏ có phần việc rõ ràng sẽ lớn lên với cảm giác mình có chỗ trong nhà.
Những câu cùng ý
- Lắm sãi không ai đóng cửa chùa — đông người trông coi mà việc nhỏ nhất vẫn bỏ ngỏ.
- Nhiều thầy thối ma — lắm người cùng chỉ việc một lúc thì việc hỏng.
- Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại — tai hoạ ngay cạnh mình mà vẫn dửng dưng.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — chỗ hưởng thì nhanh chân, chỗ khó thì lùi lại.
- Của mình thì giữ bo bo, của người thì để cho bò nó ăn — cùng một món đồ mà thái độ khác hẳn chỉ vì hai chữ “của ai”.
Đôi lời về câu này
Đây là câu truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, không gắn với sự việc nào cụ thể. Nó là kinh nghiệm góp nhặt qua nhiều đời, nên chỉ nên xem là lời để tham khảo chứ không phải cái thước đo người. Có khi đúng, có khi không: khối việc chung vẫn được người ta lo tử tế mà chẳng cần ai nhắc. Nghe lời người xưa rồi tự soi lại mình thì hơn là đem ra nói người khác.
