Câu ca dao Cha chài mẹ lưới con câu, chàng rể đóng đáy con dâu ngồi nò nghe như điểm danh cả nhà bên một khúc sông. Sáu người, sáu việc, mà việc nào cũng dính tới con nước.
Nghĩa đen: sáu cách bắt cá trong một nhà
Câu này toàn tiếng nhà nghề, phải gọi tên từng thứ mới vỡ ra.
- Chài là tấm lưới tròn viền có chì, quăng ra cho nó xoè phủ mặt nước rồi kéo lên. Quăng chài vừa cần sức vừa cần khéo.
- Lưới là giăng lưới, thả xuống rồi kéo. Việc này đòi kiên nhẫn và tỉ mỉ hơn là đòi sức.
- Câu là câu cần, việc nhẹ nhất trong nhà, hợp với đứa con còn nhỏ.
- Đóng đáy là cắm cọc giữa luồng nước rồi mắc túi lưới lớn cho dòng chảy lùa tôm cá vào. Việc nặng, phải ngâm nước, phải canh con nước.
- Nò là ngư cụ đan bằng tre, chặn dòng cho cá lọt vào mà không ra được. Ngồi nò là trông cái nò ấy, canh nước lên nước xuống mà đổ cá.
Vậy là không ai trong nhà ngồi không. Ai khoẻ làm việc nặng, ai khéo làm việc tỉ mỉ, trẻ con làm việc nhẹ, dâu rể cũng có phần riêng. Cả nhà cùng ở trên một khúc sông, mỗi người một góc.
Nghĩa bóng: một nghề nuôi cả nhà
Điều đáng nói không phải sáu cách bắt cá, mà là cả sáu người cùng thuộc về một nghề. Đứa nhỏ lớn lên bên sông, nhìn cha quăng chài, nhìn mẹ gỡ lưới, rồi tự nhiên biết làm. Nghề chẳng cần trường lớp, nó truyền qua con mắt và bàn tay.
Đọc kỹ còn thấy người xưa chia việc rất có ý. Mỗi thứ ngư cụ hợp với một loại sức, một loại tính. Đặt đúng người vào đúng chỗ thì cả nhà cùng có ăn.
Lại thấy dâu rể được kể ngang hàng với con ruột. Về làm dâu, làm rể trong một nhà làm nghề là nhận luôn cái nghề ấy, không có chuyện đứng ngoài.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, nghề vững là nghề có người nối. Cách người xưa giữ nghề rất giản dị: không giảng giải nhiều, cứ cho con làm từ việc nhẹ nhất rồi lớn dần lên. Học bằng tay thì chậm mà chắc.
Sau nữa, chia việc đúng sức thì việc gì cũng xong. Nhà nào chẳng có người mạnh người yếu, người nhanh người chậm. Ép tất cả làm một kiểu là hỏng, mà biết chia như câu ca dao thì ai cũng góp được một phần.
Nhiều nhà bây giờ vẫn sống theo kiểu ấy, chỉ đổi nghề: cả nhà cùng chạy một quán ăn, cùng giữ một xưởng mộc, cùng trông một cửa hàng. Bài cũ vẫn dùng được nguyên: chia việc theo sở trường, để người trẻ bắt đầu từ việc nhỏ, và cho dâu rể một vai thật chứ đừng để họ đứng ngoài.
Nhưng cũng phải nhìn bằng con mắt hôm nay. Cả nhà một nghề thì gắn bó, mà cũng dễ cùng khó một lúc: khúc sông cạn cá là sáu người cùng đói. Giữ nghề nhà là tốt, cho con học thêm một nghề khác phòng thân cũng chẳng hề trái với nếp cũ.
Những câu cùng ý
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — cái nghề mới là vốn thật của một nhà.
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — giỏi một nghề thì đủ nuôi thân và được người ta trọng.
- Trăm hay không bằng tay quen — nghề sông nước học bằng tay là chính.
- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn — cả nhà một lòng thì việc nặng mấy cũng trôi.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — lời dặn giữ vững tay chèo của người sống bằng sông nước.
Đôi lời về câu này
Câu ca dao này là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng rõ có từ bao giờ. Nó ghi lại nếp sống của một nhà làm nghề chài lưới thuở trước, nên chỉ nên xem là chuyện để tham khảo. Có chỗ đến nay vẫn đúng, như chuyện chia việc và giữ nghề; có chỗ nay đã khác, như chuyện cả nhà buộc phải theo chung một nghề. Ông bà truyền lại thì mình nhận lấy, rồi tự soi lại xem hợp với nhà mình tới đâu.
